Old Georgian phrases and sentences 54 (Lk 4:23: Physician, heal thyself!)   Leave a comment

Below is Lk 4:23 in the Old Georgian Adishi version, divided into phrases. For comparison, I also give Greek, Syriac (Peshitta), and Armenian (Künzle). (Since the online display of Syriac is still so sketchy depending on a machine’s setup, I give the Syriac in transliteration.)

  1. καὶ εἶπεν πρὸς αὐτούς·
  2. āmar lhon Išoʿ
  3. Եւ ասէ ցնոսա·
  4. და თავადმან ჰრქუა მათ:
  • თავადი he himself
  1. πάντως ἐρεῖτέ μοι τὴν παραβολὴν ταύτην·
  2. kbar tēmrun li matlā hānā
  3. ապաքէն ասիցէ՞ք առ իս զառակս զայս·
  4. მრქუათ სამე იგავი ესე:
  • მ-რქუ-ა-თ aor conj 2pl O1 რქუმა to say
  • სამე well
  • იგავი proverb
  1. ἰατρέ, θεράπευσον σεαυτόν·
  2. āsyā assā napšāk
  3. բժիշկ. բժշկեա զանձն քո·
  4. მკურნალო, განიკურნე თავი შენი!
  • მკურნალი physician, healer
  • გან-ი-კურნ-ე aor impv 2sg განკურნება to heal
  • თავი head > self
  1. ὅσα ἠκούσαμεν γενόμενα εἰς τὴν Καφαρναοὺμ ποίησον καὶ ὧδε ἐν τῇ πατρίδι σου.
  2. w-kul da-šmaʿn da-ʿbadt ba-kparnaḥum ʿbed āp hārkā ba-mdi(n)tāk [Sinaiticus paraphrases: w-aylēn da-šmaʿton d-ʿebdet ba-kparnaḥām tēmrun li ʿbed āp hārkā ba-mdi(n)tāk]
  3. որչափ լուա́ք զոր արարեր ի կափառնաւում. արա եւ ա́ստ ի քում գաւառի։.
  4. რავდენი გუესმა საქმე კაფარნაომს, ქმენ აქაცა, მამულსა შენსა!
  • გუ-ე-სმ-ა aor 3sg O1pl (indir. vb) სმენა to hear
  • საქმე thing
  • ქმენ aor impv 2sg ქმნა to do
  • მამული homeland, place of origin (< მამაჲ father)

The twelve peoples with writing systems, according to a 15th-cent. Armenian manuscript   3 comments

The fifteenth century manuscript, Armenian Catholicosate of Cilicia (ACC, Antelias, Lebanon) № 119, contains a large number of short texts, mostly anonymous, on theological and philosophical topics. One such short text (f. 350v), not really theological or philosophical, is a chart that lists the nations said to have a writing system. As the title indicates, there were supposed to be twelve, but the scribe only found eleven, as his concluding note says. In addition to the ethnonyms, to the right of each name is a number, which seems to be the number of letters thought to be in the writing system, although these are not altogether reliable. A similar text is published in Michael E. Stone, Armenian Apocrypha Relating to Adam & Eve, Studia in Veteris Testamenti Pseudepigrapha 14 (Leiden, 1996), p. 163 (see p. 159 for more), but that text has a different list of peoples and different preceding and concluding remarks, nor is the number of letters for each script given.

ACC 119, f. 350v

ACC 119, f. 350v

So the text is:

Յաղագս բժ ազգացդ որ գիր ունին

Եբրայեցի գիրն իդ

Յունացն իբ

Հոռոմոցն իբ

Ասորոցն իբ

Հայոցն լզ

Աղ<ո>ւանն ժբ

Վրացին իէ

Եգիպտացին է

Հնդիկն թ

Տաճկացն իը

Թաթարին իա

Զմի ազգ չգտայ որ գրել էի

English translation:

On the Twelve Peoples that Have Writing

Hebrew writing 24

[The writing] of the Greeks 22

[The writing] of the  Romans 22

[The writing] of the Syrians 22

[The writing] of the Armenians 36

Albanian [writing] 12

Georgian [writing] 27

Egyptian [writing] 7

Indian [writing] 9

[The writing] of the Turks 28

Tatar [writing] 21

I did not find one people group which I was to write.

Old Georgian phrases and sentences 53 (Brood of vipers; with Armenian)   Leave a comment

As an unsavory address to one’s interlocutors, γεννήματα ἐχιδνῶν “brood of vipers”, which both John the Baptist and Jesus use, is one of the more memorable in the New Testament. (For Strack & Billerbeck on γεννήματα ἐχιδνῶν, see their Kommentar, vol. 1, p. 114.) Here are verses (Mt 3:7, Mt 12:34, Mt 23:33) where it occurs in Greek, Armenian (Künzle), and various Georgian versions with, as usual, vocabulary lists and grammatical notes. (A-89/A-844 is given in both asomtavruli and mxedruli.)

Mt 3:7

Ἰδὼν δὲ πολλοὺς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα αὐτοῦ εἶπεν αὐτοῖς· γεννήματα ἐχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς;

Եւ տեսեալ զբազումս ի սադուկեցւոցն եւ ի փարիսեցւոց եկեալս ի մկրտութիւնն նորա, ասէ ցնոսա· ծնունդք իժից, ո՞ ցոյց ձեզ փախչել ի բարկութենէն որ գալոցն է։.

  • [the order of “Pharisees and Sadducees” is flipped]
  • մկրտութիւն baptism
  • ծնունդ, ծննդեան, -դոց generation, offspring (also nativity, birth, as in ծնունդ Քրիստոսի = Xmas)
  • իժ, -ից viper
  • ցոյց aor 3sg ցուցանեմ, ցուցի to show, indicate, point out
  • փախչել inf of փախչիմ, -եայ to flee
  • բարկութիւն anger, wrath
  • գալոց (inf >) ptcp գամ, եկի to come (see Meillet, Altarm. Elementarbuch § 105e for this kind of ptcp)

3:7 Adishi

[და] ვითარცა იხილნა ფა[რ]ისეველნი და ს[ად]უკეველნი, მომავალნი ნათლის-ღებად მისგან, ჰრქუა მათ: ნაშობნო იქედნეთანო, ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან მომავალისა რისხვისა?

  • [Nothing for πολλούς. An apparent doublet: მერმისა…მომავალისა for μελλούσης.]
  • ი-ხილ-ნ-ა aor 3sg N ხილვა to see
  • მომავალი coming, to come (adj), future
  • ნათლის-ღებაჲ baptism (lit. receiving, taking [ღება] the light [ნათელი]; the active counterpart is ნათლის-ცემაჲ, giving the light > to baptize)
  • ნაშობი born, child
  • იქედნეჲ snake (< ἔχιδνα)
  • გ-ი-ჩუენ-ა aor 3sg O2 ჩუენება to show
  • სივლტოლაჲ running, flight (v.n.)
  • მერმეჲ following, next, future
  • რისხვაჲ wrath, anger

3:7 Athonite

და ვითარცა იხილნა მრავალნი ფარისეველნი და სადუკეველნი, მომავალნი ნათლის-ღებად მისგან, ჰრქუა მათ: ნაშობნო იქედნეთანო, ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან რისხვისა?

Mt 12:34

γεννήματα ἐχιδνῶν, πῶς δύνασθε ἀγαθὰ λαλεῖν πονηροὶ ὄντες; ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας τὸ στόμα λαλεῖ.

Ծնունդք իժից· զիա՞րդ կարիցէք բարիս խաւսել որ չարքդ էք· քանզի ի յաւելուածո́յ սրտի խաւսի բերան։.։.

  • զիա՞րդ how?
  • կարիցէք pres subj 2pl կարեմ, կարացի to be able
  • չար, -աց bad, wicked
  • խաւսի pres 3sg խաւսիմ, -եցայ to speak
  • յաւելուած, -ոց surplus, increase

12:34 (A-89/A-844)

ႬႠႸႭႡႬႭ ႨႵႤႣႬႤႧႠႬႭ ႥႤႰ ჄႤႪ ႢႤႼႨႴႤႡႨႱ ႩႤႧႨႪႨႱႠ ႱႨႲႷႭჃႠႣ Ⴐ~ ႧႵ~Ⴌ ႭჃႩႤႧႭჃႰႬႨ ႾႠႰႧ Ⴐ~ ႬႠႫႤႲႠႥႨႱႠႢႠႬ ႢႭჃႪႨႱႠ ႮႨႰႨ ႾႨႲႷჃႱ

ნაშობნო იქედნეთანო ვერ ჴელ-გეწიფების [კე]თილისა სიტყოჳად რ(ამეთოჳ) თქ(ოჳე)ნ ოჳკეთოჳრნი ხართ რ(ამეთოჳ) ნამეტავისაგან გოჳლისა პირი ხიტყჳს

  • ჴელ-გ-ე-წიფებ-ი-ს pres 3sg O2 (indir. vb) ჴელ-წიფება to be able
  • უკეთური bad, evil
  • ხ-არ-თ pres 2pl ყოფა to be
  • ნამეტავი excessive, extra
  • პირი mouth
  • ხ-ი-ტყუ-ი-ს pres 3sg სიტყუა to speak

12:34 Adishi

ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარ უძლოთ კეთილისა სიტყუად? რამეთუ თქუენ უკეთურნი ხართ, რამეთუ ნამეტავისაგან გულისა პირი იტყჳს.

  • უ-ძლ-ო-თ aor 2pl ძლება to be able
  • იტყჳს as above, only w/o ხ-

12:34 Athonite

ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარ ჴელ-გეწიფების კეთილისა სიტყუად, რამეთუ თქუენ უკეთურნი ხართ? რამეთუ ნამეტავისაგან გულისა პირი იტყჳნ.

  • as Adishi, except with the verb ჴელ-გეწიფების as in A-89/A-844

Mt 23:33

ὄφεις, γεννήματα ἐχιδνῶν, πῶς φύγητε ἀπὸ τῆς κρίσεως τῆς γεέννης;

Աւձք, ծնունդք իժից զիա՞րդ փախնուցուք ի դատաստանէ գեհենին։.

  • աւձ, -ից snake, serpent
  • փախնուցուք pres subj 2pl փախնում, -խեայ to flee
  • դատաստան, -աց judgement

23:33 (A-89/A-844)

ႫႠႧႠ ႧႵ~ႬႧႠჂ ႢႭჃႤႪႬႭ ႣႠ ႬႠႸႭႡႬႭ ႨႵႤႣႬႤႧႠႬႭ Ⴅ~ႰႫႤ ႢႠႬႾႤႰႬႤႧ ႱႠႸႿႤႪႱႠ ႢႤჀႤႬႨႠჂႱႠႱႠ

თქ(ოჳე)ნთაჲ გოჳელნო და ნაშობნო იქედნეთანო ვ(ითა)რმე განხერნეთ საშჯელსა გეჰენიაჲსასა

  • [თქ(ოჳე)ნთაჲ is a plus, as is the და between გოჳელნო and ნაშობნო]
  • გუელი snake
  • გან-ხ-ე-რ-ნ-ე-თ aor conj 2pl (form also aor) განრომა to survive, be saved
  • საშჯელი judgement

23:33 Adishi

გუელნო, ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარმე განერნეთ სასჯელსა გეჰენიაჲსასა?

  • განერნეთ as above, only w/o ხ-

23:33 Athonite
გუელნო და ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარმე განერნეთ საშჯელსა მას გეჰენიისასა?

  • [და is a plus, as in A-89/A-844]

Old Georgian phrases and sentences 52 (fruit trees in the desert)   Leave a comment

I stumbled upon these lines in Sarjveladze & Fähnrich, p. 525. The citation is from an 11th-cent. manuscript, H-341 (46). (Incidentally, it is a boon to the dictionary that the authors scoured not only editions, but manuscripts, too, thus including unedited textual pieces and even, it seems, some marginal notes and colophons.)

დამიკჳრდა უდაბნოსა მას ესევითარი ხეოანი, რამეთუ იყო ფინიკი, ბროწეული, თრუნჯი, ატამი

Ich staunte über so einen solchen Baumbestand in der Wüste, denn es gab Dattel, Granatapfel, Orange, Pfirsich.

  • და-მ-ი-კჳრ-დ-ა aor 3sg O1 (here indir. vb) დაკჳვება to be amazed, astounded
  • უდაბნოოჲ wilderness
  • ხეო(ვ)ანი having trees (ხეჲ)
  • ფინიკი date
  • ბროწეული pomegranate
  • თრუნჯი orange or some other citrus fruit
  • ატამი peach

I was amazed at such a tree-area in the wilderness, because there were [trees of] date, pomegranate, citrus, and peach.

Plant-names are notorious for spreading across languages, and we have some such words here, words it would be easy to follow down many interconnected paths. To take two of the Georgian words above, for ფინიკი we have Greek φοίνιξ (φοινικ-), for თრუნჯი we have Persian turunǧ, Aramaic etrog (Mandaic trunga, Syriac ṭruggā), Arabic utruǧ/nǧ. (For Aramaic terms, see I. Löw, Aramaeische Pflanzennamen.) Wholly unrelated, however, to the Georgian word ატამი above is a widespread term for peach: MP šiftālūg/NP šaftālū(ǧ/d)/Tajik шафтолу/Turk şeftali/Tatar шәфталу; NP has another related word šaftarang for a kind of red peach, and another word hulū. We could, of course, go on, both more deeply and broadly, but for now let’s stop at this marvelous oasis that appeared in the wilderness to the Georgian speaker above.

Old Georgian phrases and sentences 51 (Rev 9:9)   Leave a comment

Today’s lines come from the picturesque language of Revelation 9. Revelation was edited by I. Imnaišvili: იოვანეს გამოცხადება და მისი თარგმანება, ძველი ქართული ვერსია, ძველი ქართული ენის კათედრის შრომები 7 (Tbilisi, 1961), and this edition is available at TITUS here. For more fun I also include the Armenian, here from Conybeare’s ed. (1907), p. 14 of the Armenian part.

Rev. 9:9

καὶ εἶχον θώρακας ὡς θώρακας σιδηροῦς, καὶ ἡ φωνὴ τῶν πτερύγων αὐτῶν ὡς φωνὴ ἁρμάτων ἵππων πολλῶν τρεχόντων εἰς πόλεμον

და აქუნდა ჯაჭუები ვითარცა ჯაჭუები რკინისაჲ, და ჴმაჲ ფრთეთა მათთაჲ ვითარცა ჴმაჲ ეტლთა ცხენთა მრავალთაჲ, რომელნი რბიოდიან ბრძოლად.

  • აქუნდა impf (indir. vb) აქუს to have
  • ჯაჭუი chain, chain mail, lattice
  • რკინაჲ iron
  • ჴმაჲ voice, sound
  • ფრთეჲ wing
  • ეტლი wagon, carriage
  • ცხენი horse
  • რბ-ი-ოდ-ი-ან iter impf 3pl სრბა (NB the verbal noun with s-prefix)
  • ბრძოლა to fight

եւ զրահք նոցա իբրեւ զզրա՛հս երկաթիս։ եւ ձայն թեւոց նոցա իբրեւ զձայն ձիոց բազմաց որ արշաւեն ի պատերազմի։

  • զրահ, զրահք, -հից cuirass, coat of mail
  • երկաթ, -ոյ iron (cf. Erkatagir)
  • ձայն, -ից voice, sound, cry
  • թեւ, -ոց wing
  • ձի, -ոց horse (NB there is nothing corresponding to ἁρμάτων)
  • արշաւեմ, -եցի to run, gallop
  • պատերազմ, ի war, battle, combat

An Arabic scribal note in a Syriac manuscript   2 comments

I have returned to the CFMM collection for some more cataloging work, and I am now continuing with a series of Syriac homiletic manuscripts, including especially the work of Jacob of Serug. Far into one of these manuscripts (CFMM 134), the following note in Arabic appears:

CFMM 134, p. 666

CFMM 134, p. 666

Here is an ET with a few comments:

Let the reader understand, be informed, and advise [those] near him and everyone that they should give glory to the Son of God, who receives the repentant, who saves his church from drowning in sins and from eternal damnation.

  • Let the reader understand cf. Mk 13:14, ὁ ἀναγινώσκων νοεῖτω.
  • al-muḫalliṣ might better be read without the article, in construct with kanīsatihi, but here the latter word is vocalized kanīsatahu (ACC, not GEN), and so the writer clearly had a verbal (“saving, one who saves [X]”), rather than nominal (“savior [of X]”), function in view for the participle al-muḫalliṣ.
  • ġarīq here seems to = ġaraq.
  • drowning in sins (or the like) is a common expression; another example is in this post.

Old Georgian phrases and sentences 50 (Mart. ʿAbd al-Masīḥ 22.1-3)   Leave a comment

Not too long ago I pointed to a place in a Christian Palestinian Aramaic text translated from Greek where there was a conspicuous confluence of languages (see here). Here is a similar place in a Georgian hagiographic text translated from the Armenian version of a Syriac text, referring to a name in Arabic, that of the saint, ʿAbd al-Masīḥ.

Gérard Garitte published the Georgian text with a Latin translation in “La passion géorgienne de Saint ʿAbd al-Masīḥ,” Le Muséon 79 (1966): 187–237. If you wish to compare the Georgian with other versions of this text, here is the information: The Syriac was published by Corluy in AB 5 (1886): 5-52 (here, 43.11-44.5); the story is also in Bedjan’s AMS 1: 173-201. There are (at least) three recensions in Armenian, one of which is in Vark’ ew vkaybanut’iwnk’ srboc’ 1: 6-25 (here, 22.5-13). Finally, Peeters published the Arabic (tr. from Syr.) in AB 44 (1926): 270-341 (here, 332.4-9).

The Martyrdom of ʿAbd al-Masīḥ 22.1-3 (Garitte, p. 230)

22.1 ხოლო რაოდენისამე ჟამსა კუალად წარვიდეს ვაჭარნი იგი მასვე გზასა, და გულსმოდგინე იყვნეს ყოვლითა ღონისძიებითა რაჲთამცა ეუწყა სახელი წმიდისაჲ მის; და ვითარცა მიეახლნეს ადგილსა მას და იხილეს ეკლესიაჲ, განუკჳრდა და განიხარესცა;

  • რაოდენი-მე some
  • ჟამი time
  • კუალი trace, step, foot (here adv., again, back; cf. Garitte’s note)
  • წარ-ვიდ-ეს aor 3pl წარსლვა to leave, depart
  • ვაჭარი merchant (cf. վաճառ, etc., < Parth. wāžār, MP wāzār)
  • გზაჲ way, road
  • გულსმოდგინეჲ anxious, eager
  • ღონის-ძიებაჲ attempt, means
  • -მცა particle used with indicative verbs to express a wish
  • ე-უწყ-ა aor pass 3sg უწყება to tell, inform
  • სახელი name
  • მი-ე-ახლ-ნ-ეს aor N 3pl მიახლება to draw near
  • ადგილი place
  • ი-ხილ-ეს aor 3pl ხილვა to see
  • გან-უ-კჳრ-დ-ა aor 3sg (indir. vb, w/ the CV -უ- for 3rd person, here pl, object) განკჳრვება to be amazed (for იხილეს და განუკჳრდა, as here, cf. Lk 2:48 and Acts 12:16). On the apparent confusion of impf and aor with -დ- in verbs of this kind, see Deeters, § 374, with this root on p. 202.
  • გან-ი-ხარ-ეს aor 3pl განხარება to rejoice

22.2 და ვითარ შევიდეს ეკლესიასა მას, იხილეს ლოდი იგი საშუალ, და ზედა მისსა საუფლოჲ ჯუარი ბრწყინვიდა; ჰკითხეს მსახურთა ეკლესიისათა, ვითარმედ: «რაჲ სახელი ჰრქჳან წმიდასა ამას, ანუ ვითარ სახედ იყო წამებაჲ მისი?»

  • შე-ვიდ-ეს aor 3pl შესლვა to enter
  • ლოდი stone
  • საშუალ there in the middle
  • საუფლოჲ of the Lord, dominical (< უფალი)
  • ჯუარი cross
  • ბრწყინვ-ი-დ-ა impf 3sg ბრწყინვა to shine
  • ჰ-კითხ-ეს aor 3pl O3 კითხვა to ask
  • მსახური servant
  • ჰ-რქჳან aor iter 3pl O3 რქუმა to say, name
  • სახეჲ nature, thing

22.3 ხოლო მნეთა მათ ჰრქუეს: «სახელი მაგისი არს აბდალმესია, რომელი ითარგმანების ქრისტედოლე, ხოლო ქართულად მონაჲ ქრისტჱსი»; და აუწყეს ვითარ სახედ იწამა.

  • მნეჲ administrator, chief (NB not მონაჲ servant, slave; Garitte tr. “Ministri”)
  • ჰ-რქუ-ეს aor 3pl რქუმა to say
  • ი-თარგმან-ებ-ი-ს pres pass 3sg თარგმანება to translate
  • ქართულად in Georgian
  • მონაჲ servant, slave
  • ა-უწყ-ეს aor 3pl უწყება to tell, inform (contrast the CV of the form here with the form in 22.1 above)
  • ი-წამ-ა aor 3sg წამება to bear witness, be martyred
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 201 other followers

%d bloggers like this: