Archive for the ‘Georgian vocabulary’ Tag

Ulfilas and Gothic Christianity (from the commemoration of Niketas the Goth in Greek, Georgian, and Armenian)   Leave a comment

APIB 2, p. 127, rubric for Niketas the Goth, Hoṙi 6/September 15

APIB 2, p. 127, rubric for Niketas the Goth, Hoṙi 6/September 15

In the synaxarion for Sept 15, we find in the commemoration of Niketas the Goth (cf. BHG 1339-1340) a brief mention of the famous Ulfilas. As an exercise for students of Armenian, here is the passage from two 17th-century manuscripts, along with vocabulary, followed by some related excerpts from the metaphrastic version of the commemoration.

The knowledge of Ulfilas’ role in the spread of Christianity among the Goths, including the creation of a script for Gothic and the translation of the Bible into Gothic, is well known. Here is a brief statement from Sokrates’ Eccl. hist. (4.33.6, P. Maraval and P. Périchon, Socrate de Constantinople, Histoire ecclésiastique (Livres I-VII), Paris, 2004-2007):

Τότε {δὲ} καὶ Οὐλφίλας ὁ τῶν Γότθων ἐπίσκοπος γράμματα ἐφεῦρεν Γοτθικά, καὶ τὰς θείας γραφὰς εἰς τὴν Γότθων μεταβαλὼν τοὺς βαρβάρους μανθάνειν τὰ θεῖα λόγια παρεσκεύασεν.

See further these resources, some older, some newer, on Ulfilas and Gothic:

To return to our Armenian manuscripts, on APIB 1, dated 1637, see also this post. The similar manuscript APIB 2, with APIB 3 a large two-volume manuscript, is dated 1684.

APIB 1, p. 112

APIB 1, p. 112

Here are the texts from APIB 1 and, for comparison, Bayan’s ed. of a different text in PO (here):

APIB 1 Սո՛ւրբ նիկիտաս է՛ր ի խուժադուժ երկրէն գո՛թացւոց որէ յարեվմուտս ի հիւսիսային կողմն յայնկոյս գետոյն դանուբայ. յամս մեծին կոստանդիանոսի։

  • խուժադուժ, -ից barbarous, savage
  • արեւմուտք, -մտից the West
  • հիւսիսային northern
  • կողմն, -մանց side, quarter, region, land
  • յայնկոյս over, beyond, on the other side
  • գետ, -ոց, -ից river

B Սուրբ վկայն Քրիստոսի Նիկիտաս, էր ի խուժադուժ երկրէն Գոթացւոց, յայնկոյս գետոյն մեծի Դանուբայ, ի ժամանակս մեծի արքային սրբոյն Կոստանդիանոսի։

APIB 1 եւ էր հա՛ւատովն քրիստոնեայ խրատեալ ի մեծէն թէոփիլոսէ գա՛ւթացւոց ե(պիսկոպո)սէն։ Որ էր մի եւ նա. զճ՟ եւ ժը՟ հայրապետացն որ ի նիկիայ։

  • հաւատ, -ոյ, -ք, -ոց faith, belief, creed
  • խրատեմ, -եցի to admonish, instruct
  • NB the spelling of գա՛ւթացւոց for Գոթացոց, a kind of hypercorrection
  • զճ՟ եւ ժը՟ = 318, which is fully spelled out below

B Եւ էր խրատեալ եւ ուսեալ զուղղափառ հաւատս քրիստոնէութեան յերանելոյն Թէոփիլոսէ Գոթացոց եպիսկոպոսէն, որ էր մի ի յերեք հարիւր ութ եւ տասնիցն Նիկիոյ առաջին ժողովոյն։

  • ուսեալ ուսանիմ, ուսայ, ուսիր to learn, study, be instructed
  • ուղղափառ, -աց orthodox
  • երեք հարիւր ութ եւ տասնիցն 318 (Meillet, Altarm. Elementarbuch, § 78)
  • առաջին, առաջնում, -ջնոյ, -ջնմէ, -ջնոց first, ancient
  • ժողով, -ոց assembly, council, synod

And several lines later Ulfilas is mentioned. Here are images from APIB 1 and 2:

APIB 1, p. 112

APIB 1, p. 112

APIB 2, p. 127 (cont.)

APIB 2, p. 127 (cont.)

APIB 2, p. 128

APIB 2, p. 128

The texts, then, from APIB 1 and Bayan are:

APIB 1 Եւ յետ մահուանն թէոփիլոսի. եղեւ եպ(իսկոպո)ս ուրփիլոս յայնմ աշխարհին գո՛թացւոց. եւ գիր եւս արար այնմ լեզուին։ եւ բազմացոյց զքրիստոնեայսն՝ յորոց մի էր եւս ս(ուր)բն նիկիտաս։

  • յետ after
  • մահ, -ու/-ուան, -ուց death
  • եւս also, still, more
  • բազմացուցանեմ, -ուցի to enlarge, increase, multiply

B Եւ յետ մահուանն Թէոփիլոսի եղեւ Ուրփիլոս եպիսկոպոս Գոթացւոց, եւ գիրս եւս երեւեցոյց այնմ բարբառոյն եւ ընդարձակագոյն ուսոյց զխուժադուժ ազգն եւ բազմացոյց զքրիստոնէութիւնն, յորոց էր եւ սուրբն Նիկիտաս։

  • երեւեցոյց երեւեցուցանեմ, -ուցի to cause to appear, show, produce
  • բարբառ, -ոյ speech, language, dialect
  • ընդարձակագոյն larger, vast, very long, lengthy
  • ուսուցանեմ, ուսուցի to teach, instruct (cf. above ուսանիմ)

Now here are some selections from the metaphrastic version of the hagiography in Greek and Georgian. These texts, rather more detailed than the Armenian above, line up closely, but differ a bit in vocabulary (cf. φίλτρον სარწმუნოებაჲ). The Greek is from PG 115, cols. 705, 708, §§ 1 and 3 (see beginning here) and the Georgian is from Nargiza Goguaże, ძველი ქართული მეტაფრასული კრებულები სექტემბრის საკითხავები, ძველი ქართული მწერლობის ძეგლები 7 (Tbilisi, 1986), this part beginning here at TITUS. Due to the length of these extracts added to the Armenian above, I have been more sparing than usual in the amount of lexical help I have supplied.

From § 1

Ἴσασι πάντες τὸν ποταμὸν Ἴστρον μεγέθει καὶ εὐθηνίᾳ, ὅσα φέρουσι, τὸ περιβόητον ἔχοντα, ὃν καὶ Δανούβιον ἡ ἐπιχώριος οἴδε γλῶττα καλεῖν.

უწყიან ყოველთა მდინარე ისტროჲ სიდიდითა და იეფობითა, რაოდენი მოაქუს მდინარეთა მქონებელი საჩინოებისაჲ, რომლისაჲ დანუბ წოდებაჲ იცის მსოფლიომან ენამან.

  • იეფობაჲ abundance
  • საჩინოებაჲ distinction, brightness

Οὗτος οὖν ὁ θαυμαστὸς Νικήτας, Γοτθικῶν σπερμάτων ἐκφὺς καὶ τιμὴν τὴν πρώτην παρ᾽ ἐκεῖνοις λαχὼν

ამათ გუთთა თესლისაგან საკჳრველი ესე ნიკიტა აღმოეცენა და პირველობისა პატივი ხუდა მათ მიერ.

  • თესლი seed
  • საკჳრველი wondrous
  • აღმოცენება to sprout, grow, come up
  • ხუდომა to be bestowed

διά τε τὸ περιφανὲς τοῦ γένους καὶ τὴν ἄλλην τοῦ σώματός τε καὶ τῆς ψυχῆς εὐφυῖαν ὅσην καὶ δεξιότητα, οὐ Γότθου ἦν τὸν βίον, οὐ τοὺς τρόπους, οὐδὲ τὴν πίστιν.

ხოლო ტომთა საჩინოებისათჳსცა და სხჳსა სულისა და ჴორცთა აზნაურებისა და სიმარჯჳსა არა გუთ იყო ცხორებითა, არცა სახითა, არცა სარწმუნოებითა;

  • აზნაურებაჲ honor, nobility
  • სიმარჯუეჲ goodness, kindness; proficiency

Ἐνίκα γὰρ ἡ μὲν γνώμη τὸ γένος, τὸ δὲ εἰς Χριστὸν φίλτρον τὴν βάρβαρον δόξαν, ὁ δὲ τῶν ἀρετῶν ἔρως τὴν Γότθικὴν ἀκρασίαν καὶ ἀγριότητα.

რამეთუ ცნობაჲ სძლევდა თჳთებასა, ხოლო ქრისტეს მიმართი სარწმუნოებაჲ ბარბაროზებრსა ნებასა და სათნოებათა ტრფიალებაჲ გუთებრივსა უზავ-ველურებასა.

  • ძლევა to conquer
  • ნებაჲ will, wish
  • სათნოებაჲ goodness, virtue
  • ტრფიალებაჲ love
  • უზავ-ველურებაჲ irreconcilability, unruliness, implacability

From § 3

Οὔρφιλος δὲ διάδοχος μὲν τῶν ἀρχιερατικῶν θεσμῶν ἐχρημάτιζε Θεοφίλου, συμπαρὼν δὲ αὐτῷ πάλαι κατὰ τὴν Νίκαιαν καὶ τὰ ἴσα φρονῶν,

ხოლო ურფილოს იყო მონაცვალე მღდელთმთავრობისა შჯულთა თეოფილესთა, ვითარცა ძუელვე მის თანა ყოფილი ნიკეას და სწორ მზრახვალი მისი,

  • მონაცვალეჲ inheriting, inheritor
  • სწორი similar, like
  • მზრახვალი counseling, advising, speaking

συνήδρευσεν ὕστερον καὶ οἷς ὅτ᾽ ἐν Κωνσταντινουπόλει ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ δευτέρα συνεκροτήθη σύνοδος.

რომელი თანა-მოდასე იქმნა უკუანაჲსკნელ კრებასა მას წმიდასა მსოფლიოდ მეორესა კოსტანტინოპოლის შეკრებულსა.

  • თანა-მოდასეჲ similar, like
  • უკუანაჲსკნელი last

Οὗτος ἀνὴρ λόγιός τε καὶ νουνεχὴς ὢν, τύπους γραμμάτων καὶ ἀπηχήσεις αὐτῶν τῇ Γότθικῇ συμβαίνοντας ἐξεῦρε φωνῇ·

ამან კაცმან ვითარცა გონიერმან და სიტყჳერმან სახენი ასოთანი და ჴმიანობანი მათნი შესატყჳსად მოუპოვნა გუთთა ენასა,

  • ასოჲ letter
  • ჴმიანობაჲ pronunciation, sound
  • შესატყჳსი corresponding
  • მოპოვნება to invent (also, to win, earn)

τούτοις τε τὴν ἱερὰν ἡμῶν Γραφὴν καὶ θεόπνευστον ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν Γότθικὴν γλῶσσαν μεταβαλὼν τοὺς ὁμοφίλους ἐκμανθάνειν πάσῃ σπουδῇ παρεσκεύασε.

რომლითა წმიდანი და ღმრთივ სულიერნი წერილნი ჩუენნი ელადელთაგან გუთთა ენად მიცვალებითა ყოველთა თანა-მეტომეთა მისთა მოსწრაფებით სწავლად მოუმზადნა.

  • მიცვალებაჲ death (?!)
  • თანა-მეტომაჲ compatriot
  • მოსწრაფებაჲ effort, striving
  • მომზადება to prepare
Advertisements

On 4 Ezra in Old Georgian, with a synoptic text sample of 5:22-30   1 comment

Liv Ingeborg Lied (here), taking as a starting point a recent article by Alin Suciu, has recently made some important remarks on 4 Ezra in Syriac. Here I would like to add a little about this text in Old Georgian. First, note these editions, with the sigla that I will use below:

  • AB = Robert P. Blake, “The Georgian Version of Fourth Esdras from the Athos Manuscript,” Harvard Theological Review 22 (1929): 57–105.
  • JB = Robert P. Blake, “The Georgian Version of Fourth Esdras from the Jerusalem Manuscript,” Harvard Theological Review 19 (1926): 299–375.
  • JL = K. Danelia, S. Č’xenkeli, and B. Šavišvili, ქართული ლექციონარის პარიზული ხელნაწერი/Парижская рукопись грузинского лекционария, vol. 1 (Tbilisi, 1987), vol. 2 (Tbilisi, 1997). Available at TITUS here.
  • OJ = Cʻiala Kʻurcʻikiże, ძველი აღთქმის აპოკრიფების ქართული ვერსიები (X-XVIII სს. ხელნაწერთა მიხედვით), vol. 1 (Tbilisi, 1970). Available at TITUS here.
  • Michael Tarchnišvili, Le Grand lectionnaire de l’église de Jérusalem (ve-viiie S.) I, CSCO 188-189 / Scr. Ib. 9-10 (Louvain, 1959); Le Grand lectionnaire de l’église de Jérusalem (ve-viiie S.) II, CSCO 204-205 / Scr. Ib. 13-14 (Louvain, 1960).

The full book is available in AB, JB, and OJ. For these non-lectionary manuscripts, JB + AB ≈ OJ. Lied notes that parts of 4 Ezra appear in some Syriac lectionaries, and we see the same phenomenon in Georgian. The Georgian lectionary includes 5:22-30 and 8:6-36. For the verses as numbered in JL, which agree with the usual numbering, note:

  • JL 5:22-30 = OJ 3:22-30
  • JL 8:6-36 = OJ 6:6-36

The numbering in Blake’s editions differs from both of these and is produced as-is below.

As an example of the variety that we find in these texts, I offer a text sample of 4Ezr 5:22-30 according to JL, OJ, JB, and AB. (No judgement on textual primacy is necessarily implied in this order.) As usual when multiple textual versions are compared, various differences (grammatical constructions, constituent order, vocabulary, etc.) become manifest. (Not all of these are observable in English translations of those versions, of course.) As will be seen, there are some notable variants across these Georgian versions. In her post, Lied rightly stresses that “[t]here is still much research to be done on the reception history of 4 Ezra in the Christian East”. This research must include Old Georgian. I hope that the text sample given below, supplied with an English translation for those who do not read Georgian, will show that the Georgian witnesses to 4 Ezra certainly merit inclusion in any textual discussion of the book, whatever the language from which they were translated.

In the Georgian lectionary, the text below is read on Epiphany. In Tarchnišvili’s ed., the reading is introduced with the words ა : საკითხავი : ეზრა წინაჲსწარმეტყუელისაჲ :, “Reading I: Ezra the Prophet”. Barring punctuation and a minor orthographic difference (სიძულვილით instead of სიძულილით), the incipit and desinit of the passage (which is all Tarchnišvili gives) match JL. I have made a few changes to align the verses with JL; such places are marked with *. I have changed გან to -გან in Blake’s editions. First I give each text with an English translation, verse-by-verse, and then after that, for students of Old Georgian I supply the texts with notes on vocabulary and grammar at the first appearance of given forms.

5:22

JL5:22 და შთაიხუა გულმან ჩემმან შჯული მეცნიერებისაჲ. ვიწყე სიტყუად წინაშე ანგელოზისა მიერ მეცა,
And my heart took in the law of knowledge. I also began to speak from it before the angel.

OJ3:22 და შთაიცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა,
And my heart put on the soul of knowledge, and then I also began to speak before the Most High.

JB2.1.3 და შთაეცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ: ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა *
And my heart put on the soul of knowledge. Then I also began to speak before the Most High.

AB2.1.3 და შთაიცუა გულმან ჩემმან გული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად წინაშე მაღლისა მერმეცა, *
And my heart put on the soul of knowledge, and then I also began to speak before the Most High.

5:23

JL5:23 და ვთქუ: უფალო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი;
And I said, “Lord, from all the high forests of the earth and from the trees you have chosen a vine for yourself.

OJ3:23  და ვთქუ: უფალო ღმერთო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთა მისთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი,
And I said, “Lord God, from all the high forests of the earth and from its trees you have chosen a vine for yourself.

JB2.2.1  და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.
And I said, “Lord God, from all the high forests of the earth and from the trees you have chosen a vine for yourself.

AB2.2.1 და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან მისთა გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.
And I said, “Lord God, from all the high forests of the earth and from its trees you have chosen a vine for yourself.

5:24

JL5:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი;
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

OJ3:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი; *
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

JB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

AB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

5:25

JL5:25 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათაგან ადიდე შენდად ერთი და ყოველთაგან ქალაქთა შჱნებულთა ჩინებულ ჰყავ შენდად და წმიდა ჰყავ სიონი.
And from all the abysses of the earth and from the seas you have honored for yourself a single one, and from all the built-up cities you have made a chosen one for yourself, and you have made Zion holy.

OJ3:25 და ყოველთაგან ყუავილთა — შროშანი; და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარჱ — იორდანე; და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ შენდად სიონი;
And from all the flowers, a lily, and from all the abysses of the earth and seas you have enlarged for yourself one river, Jordan, and from all the built-up cities you have made Zion holy for yourself.

JB2.2.3 და ყოველთაგან ყუავილთა შროშანი. და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარე იორდანე. და ყოველთაგან შენებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ შენდად სიონი.
And from all the flowers, a lily, and from all the abysses of the earth and seas you have enlarged for yourself one river, Jordan, and from all the built-up cities you have made Zion holy for yourself.

AB2.2.3 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდჱ შენდად ერთი მდინარჱ. და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ სიონი შენდად.
And from all the abysses of the earth and seas you have enlarged for yourself one river, and from all the built-up cities you have made Zion holy for yourself.

5:26

JL5:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ-სდებ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა სათნო იყავ ცხოვარი ერთი.
And from all the birds created you name [named?] for yourself one dove, and from all the things you created you have found one sheep pleasing.

OJ3:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა ცისათა სახელ-სდევ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ერთი ცხოვარი;
And from all the created birds of the sky you have named for yourself one dove, and from all the animals you created you have found one sheep pleasing for yourself.

JB2.2.4 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ სდევ შენდად ტრედსა. და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო ჰყავ შენდად ცხოვარი.
And from all the created birds you have named for yourself a dove, and from all the animals you created you have found one sheep pleasing for yourself.

AB2.2.4 და ყოველთაგან მფრინველთა ცისათა სახელ სდევ შენდად ტრედსა ერთსა. და ყოველთაგან საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ცხოვარი ერთი.
And from all the created birds of the sky you have named for yourself one dove, and from all created animals you have found one sheep pleasing for yourself.

5:27

JL5:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერ საზეპურო ჰყავ ერი შენი ისრაჱლი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელიცა შეიყუარე.
And from everyone you brought into existence you made an elect people, your people Israel, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you also loved.

OJ3:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საზეპურო ჰყავ ერი ერთი ისრაელი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელცა შეიყუარე.
And from all the peoples you brought into existence you made one people, Israel, elect, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you also loved.

JB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საკუთრად შენდად ჰყავ ერი ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელი შეიყუარე:
And from all the peoples you brought into existence you made one people, Israel, your own, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you loved.

AB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთაგან ერთა საზეპურო ჰყავ ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელცა შეიყუარე:
And from all the peoples you brought into existence you made one, Israel, elect, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you also loved.

5:28

JL5:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და დააბნიე ერთი იგი შენი მხოლოდ-შობილი ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have scattered that one, your only begotten, among everyone.

OJ3:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და განაბნიე მხოლოდ-შობილი შენი ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have dispersed your only begotten among everyone.

JB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე მხოლოდ შობილი შენი ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have dispersed your only begotten among everyone.

AB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე ყოველი მხოლოდ შობილი შენი და ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have dispersed all your only begotten, and among everyone.

5:29

JL5:29 და დასთრგუნე მცვალებელნი შჯულისა შენისანი.
And you have trodden underfoot those who interchange your law.

OJ3:29 და დასთრგუნენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა. …
And you have trodden underfoot those who oppose your law, and them that believe your law…

JB2.2.7 და დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.
And those who oppose your law tread underfoot them that believe your law.

AB2.2.7 დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.
Those who oppose your law tread underfoot, too, them that believe your law.

5:30

JL5:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, ჴელთა შინა შენთა ჯერ-არს სწავლაჲ.
If you really hated your people, the punishment should be at your hands.”

OJ3:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, შენთა ჴელთა შინა ჯერ-არს სწავლაჲ.
If you really hated your people, the punishment should be at your hands.”

JB2.2.8 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ჻
If you really hated your people, the punishment should be at your hands.”

AB2.2.8 უკუე სიძულილით მოიძულჱ ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ ჩემი჻
Well, you really hated your people: the punishment should be at your hands.”

Finally, for students of old Georgian:

5:22

JL5:22 და შთაიხუა გულმან ჩემმან შჯული მეცნიერებისაჲ. ვიწყე სიტყუად წინაშე ანგელოზისა მიერ მეცა,

  • შთა-ი-ხუ-ა aor 3sg შთახუმა to take (down)
  • შჯული (სჯული) law
  • მეცნიერებაჲ knowledge
  • ვ-ი-წყ-ე aor 1sg წყება to begin

OJ3:22 და შთაიცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა,

  • შთა-ი-ცუ-ა aor 3sg შთაცუმა to clothe, put on
  • მაღალი high

JB2.1.3 და შთაეცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ: ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა *

AB2.1.3 და შთაიცუა გულმან ჩემმან გული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად წინაშე მაღლისა მერმეცა, *

5:23

JL5:23 და ვთქუ: უფალო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი;

  • მაღნარი grove (high) forest (cf. ტყეჲ forest)
  • ხეჲ tree
  • გამო-ი-რჩი-ე aor 2sg გამორჩევა to choose, select
  • ვენაჴი vine

OJ3:23  და ვთქუ: უფალო ღმერთო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთა მისთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი,

JB2.2.1  და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.

AB2.2.1 და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან მისთა გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.

5:24

JL5:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი;

  • იატაკი ground, earth

OJ3:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი; *

JB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.

AB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.

5:25

JL5:25 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათაგან ადიდე შენდად ერთი და ყოველთაგან ქალაქთა შჱნებულთა ჩინებულ ჰყავ შენდად და წმიდა ჰყავ სიონი.

  • უფსკრული abyss, bottomless (cf. ფსკერი ground, bottom)
  • ა-დიდ-ე aor 2sg დიდება to praise, honor
  • შე/ჱნებული  built, constructed (for the root, cf. Arm. շինեմ to build; in Georgian note the sobriquet დავით აღმაშენებელი, David the Builder, Georgian king from 1089-1125)
  • ჩინებული choice, lofty, noble
  • ჰ-ყავ aor 2sg ყოფა to make

OJ3:25 და ყოველთაგან ყუავილთა — შროშანი; და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარჱ — იორდანე; და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ

  • შენდად სიონი;
  • ყუავილი flower
  • შროშანი lily (MP sōsan [for Sogdian, cf. ms C2 83v2, with Sims-Williams’ note on p. 163], Aram šōšan (Syr šawšantā), Arm շուշան)
  • გან-ა-დიდ-ე aor 2sg განდიდება to enlarge, increase
  • მდინარეჲ river

JB2.2.3 და ყოველთაგან ყუავილთა შროშანი. და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარე იორდანე. და ყოველთაგან შენებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ შენდად სიონი.

AB2.2.3 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდჱ შენდად ერთი მდინარჱ. და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ სიონი შენდად.

5:26

JL5:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ-სდებ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა სათნო იყავ ცხოვარი ერთი.

  • დაბადებული created, creature
  • მფრინველი bird (cf. მფრინვალეჲ flying)
  • სახელ-ს-დებ pres 2sg სახელ-დება to name (the aor 2sg სახელ-ს-დევ, which differs in only one letter, would agree with the other Georgian versions, but note the acc ტრედსა ერთსა here and in the other versions)
  • ტრედი dove
  • სათნო ი-ყავ aor 2sg სათნო-ყოფა to find pleasing, enjoy (სათნოჲ pleasant, pleasing)
    ცხოვარი sheep

OJ3:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა ცისათა სახელ-სდევ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ერთი ცხოვარი;

  • ცაჲ heaven, sky
  • სახელ-ს-დევ aor 2sg სახელ-დება to name (but with the aor why is ტრედსა ერთსა acc?)
  • საცხოვარი animal, cattle, sheep

JB2.2.4 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ სდევ შენდად ტრედსა. და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო ჰყავ შენდად ცხოვარი.

AB2.2.4 და ყოველთაგან მფრინველთა ცისათა სახელ სდევ შენდად ტრედსა ერთსა. და ყოველთაგან საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ცხოვარი ერთი.

5:27

JL5:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერ საზეპურო ჰყავ ერი შენი ისრაჱლი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელიცა შეიყუარე.

  • შექმნული made, prepared
  • საზეპუროჲ chosen
  • გამოცდილი chosen
  • ნათესავი generation, people
  • მო-ჰ-მადლ-ე aor 2sg მომადლება to give, grant
  • შე-ი-ყუარ-ე aor 2sg შეყუარება to love, cherish

OJ3:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საზეპურო ჰყავ ერი ერთი ისრაელი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელცა შეიყუარე.

JB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საკუთრად შენდად ჰყავ ერი ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელი შეიყუარე:

  • საკუთარი (one’s) own

AB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთაგან ერთა საზეპურო ჰყავ ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელცა შეიყუარე:

5:28

JL5:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და დააბნიე ერთი იგი შენი მხოლოდ-შობილი ყოველთა თანა.

  • მი-გ-ი-ცემ-იეს perf 2sg მიცემა to give
  • ა-გინ-ე aor 2sg გინება to scold, reprimand, rebuke, malign
  • ძირი root
  • და-ა-ბნი-ე aor 2sg დაბნევა to scatter, disperse, cast away (NB ე/ი umlaut)
  • მხოლოდ-შობილი only begotten

OJ3:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და განაბნიე მხოლოდ-შობილი შენი ყოველთა თანა.

  • გან-ა-ბნი-ე aor 2sg განბნევა to scatter, disperse (as above, NB ე/ი umlaut)

JB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე მხოლოდ შობილი შენი ყოველთა თანა.

AB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე ყოველი მხოლოდ შობილი შენი და ყოველთა თანა.

5:29

JL5:29 და დასთრგუნე მცვალებელნი შჯულისა შენისანი.

  • და-ს-თრგუნ-ე aor 2sg დათრგუნვა to tread underfoot
  • მცვალებელი interchanging, exchanging

OJ3:29 და დასთრგუნენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა. …

  • და-ს-თრგუნ-ე-ნ aor 2sg N დათრგუნვა to tread underfoot
  • მაცილობელი fighting, quarrelsome
  • მორწმუნეჲ believing, faithful

JB2.2.7 და დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.

  • და-ს-თრგუნ-ვ-ენ pres 3pl O3 დათრგუნვა to tread underfoot

AB2.2.7 დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.

5:30

JL5:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, ჴელთა შინა შენთა ჯერ-არს სწავლაჲ.

  • სიძულილი hatred (and as v.n., to hate)
  • მო-ი-ძულ-ე aor 2sg მოძულება to hate (w/ the preverb uses a direct construction, but w/o — სიძულილი — uses an indirect construction)
  • ჯერ-არს to be reasonable, suitable, necessary
  • სწავლა to punish (also, to teach)

OJ3:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, შენთა ჴელთა შინა ჯერ-არს სწავლაჲ.

JB2.2.8 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ჻

AB2.2.8 უკუე სიძულილით მოიძულჱ ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ ჩემი჻

Old Georgian phrases and sentences 65 (from the Song of Moses)   Leave a comment

Amid the multi-versioned and oft performed corpus of American folk songs is “Mary, Don’t You Weep,” which has in the refrain,

Pharaoh’s army got drownded,

O Mary, don’t weep!

This heilsgeschichtliche intertextuality bridges together — to name only two points in the song’s potential panorama — events in the experience of Mary, Lazarus’ brother (John 11), and a high point at the beginning of the Exodus, the passage through the Red Sea. (See the song, with only two verses, in Sandburg’s American Songbag here.) The imagery of the Red Sea, of course, has often been picked up by the religious who knew the story. Here’s an example from a ps.-Ephremian collection of prayers in Armenian:

Ըկղմեա՛ Տէր՝ զթշնամին իմ որպէս զզօրութիւն փարաւոնի…

Drown, O Lord, my enemy, [as you did] the army of Pharaoh…

Mathews, The Armenian Prayers (Աղօթք) attributed to Ephrem the Syrian, TeCLA 36 (Gorgias, 2014), I.63, pp. 42-43

So for today’s OGPS, here — and the idea to do these verses really did originate in my recollection of the song — are verses 1, 4-5 from Exodus 15, with the song celebrating the event put into the mouth of Moses and the Israelites. These verses are not in the Oshki text, but I give them below (with LXX) from the Jerusalem lectionary:

  • JL = Jerusalem lectionary (Paris ms), ed. K. Danelia, S. Č’xenkeli, B. Šavišvili

In addition, I’m including the text from the first Ode (Ex 15) that appears at the end of the Psalter according to the following editions:

  • A = Rec. A, ed. Mzek’ala Šaniże
  • G= Graz ms, ed. V. Imnaišvili

(Electronic forms of these editions are all available at TITUS.) There are only minor differences between the three texts.

Exodus 15:1

1 Τότε ᾖσεν Μωυσῆς καὶ οἱ υἱοὶ Ισραηλ τὴν ᾠδὴν ταύτην τῷ θεῷ καὶ εἶπαν λέγοντες ῎Αισωμεν τῷ κυρίῳ, ἐνδόξως γὰρ δεδόξασται· ἵππον καὶ ἀναβάτην ἔρριψεν εἰς θάλασσαν.

JL1 მას ჟამსა უგალობდეს ძენი ისრაჱლისანი გალობითა ამით: ჴმითა: უგალობდეთ უფალსა, [რამეთუ] დიდებით დი[დებულ არს], ცხენები და მჴედრები შთასთხია ზღუასა.

  • უ-გალობ-დ-ეს impf 3pl გალობა to sing
  • გალობაჲ song
  • ჴმაჲ voice
  • უ-გალობ-დ-ე-თ 1pl pres impv (or 1pl pres conj) გალობაჲ to sing
  • დიდებული praised, to be praised
  • ცხენი horse
  • მჴედარი rider, soldier
  • შთა-ს-თხი-ა aor 3sg O3 შთათხევა to throw, cast (NB the pl objects here are both in -ებ, so there is no N-pl marker in the verb; see the Excursus below for some other occurrences of the verb)
  • ზღუაჲ sea

G1 […] უგალობდეთ უფალსა, რამეთუ დიდებით დიდებულ არს; ცხენები და მჴედრები შთათხია ზღუასა.

A1 […] უგალობდეთ უფალსა, რამეთუ დიდებით დიდებულ არს; ცხენები და მჴედრები შთასთხია ზღუასა.

Exodus 15:4

4 ἅρματα Φαραω καὶ τὴν δύναμιν αὐτοῦ ἔρριψεν εἰς θάλασσαν, ἐπιλέκτους ἀναβάτας τριστάτας κατεπόντισεν ἐν ἐρυθρᾷ θαλάσσῃ.

JL4 ეტლები ფარაოისი და ყოველი ერი მისი შთასთხია ზღუასა, რჩეული მჴედარი მთავართაჲ მათ დაანთქა ზღუასა მას მეწამულსა.

  • ეტლი wagon, chariot
  • რჩეული choice, chosen (i.e. of high quality)
  • და-ა-ნთქ-ა aor 3sg და(ნ)თქმა to sink (here causative with -ა-)
  • მეწამული red

G4 ეტლები ფარაოჲსი და ყოველი ერი მისი შთათხია ზღუასა, რჩეული მჴედრები მთავართაჲ მათ დაათქა ზღუასა მას მეწამულსა;

A4 ეტლები ფარაოჲსი და ყოველი ერი მისი შთასთხია ზღუასა, რჩეული მჴედრები მთავართაჲ მათ დაათქა ზღუასა მას მეწამულსა;

Exodus 15:5

5 πόντῳ ἐκάλυψεν αὐτούς, κατέδυσαν εἰς βυθὸν ὡσεὶ λίθος.

JL ზღუამან დაფარნა იგინი, დაჴდეს და დაერინეს იგინი სიღრმესა მას უფსკრულთასა, ვითარცა ლოდნი.

  • და-ფარ-ნ-ა aor 3sg N დაფარვა to cover
  • და-ჴდ-ეს aor 3pl დაჴდომა to go down
  • და-ე-რი-ნ-ეს aor pass 3pl დარევა to conquer, overpower, subdue (aor pass 3sg დაერია)
  • სიღრმეჲ the deep
  • უფსკრული abyss, bottomless
  • ლოდნი stone

G5 ზღუამან დაფარნა იგინი, დაჴდეს და დაიძირნეს სიღრმესა მას უფსკრულთასა ვითარცა ლოდნი.

  • და-ი-ძირ-ნ-ეს aor pass 3pl დაძირვა to send to the bottom

A5 ზღუამან დაჰფარნა იგინი, დაჴდეს და დაიძირნეს სიღრმესა მას უფსკრულთასა ვითარცა ლოდნი.

Note that for the first verb the agent in Greek is apparently God, but in Georgian it’s the sea. Also notable is that there are two doublets in the second part of the verse: we have two verbs in Georgian where Greek has only κατέδυσαν, and for εἰς βυθὸν there are two related nouns in სიღრმესა მას უფსკრულთასა.

We have another Georgian translation of part of these verses. Verse 4 with the beginning of 5 also appears, slightly differing, in the Georgian version of the Chronicle of George the Monk, § 8, p. 255.1-3:

ეტლები ფარაოჲსი და ყოველი ძალი მისი შთასთხია ზღუასა. რჩეული მჴედრები სამმდგომთაჲ მათ დაანთქა ზღუასა მეწამულსა. ღრმამან დაფარნა იგინი

This agrees with the Mc’xet’a Bible. Here we have ძალი “strength, power, might; army” instead of ერი, სამმდგომთაჲ “officer” (vel sim.) instead of მთავართაჲ, and instead of ზღუამან in verse 5 ღრმამან “deep, the deep” (ღრმაჲ; cf. სიღრმეჲ above).

Excursus on შთათხევა to throw, cast

For a fuller grasp of this verb, here are a few more biblical occurrences. I include the Greek for each quoted Georgian part, but, as you will see, there are places where the two texts are divergent. Here we see a Series I impv and a few more examples of Series II forms to compare with the aor form that appears above.

Ex 1:22

εἰς τὸν ποταμὸν ῥίψατε

Oshki მდინარესა შთასთხევდით

  • შთა-ს-თხევ-დი-თ pres impv 2pl O3

Jer 41:7

(48:7) καὶ ἐγένετο εἰσελθόντων αὐτῶν εἰς τὸ μέσον τῆς πόλεως ἔσφαξεν αὐτοὺς εἰς τὸ φρέαρ.

Oshki და იყო რაჟამს შევიდეს იგინი შოვა ქალაქსა, მოწყჳდნა იგინი ისმაელ, და შთასთხინა იგინი ჯურღმულსა მან და კაცთა მათ მისთანათა.

  • შთა-ს-თხი-ნ-ა aor 3sg O3 N

(ჯურღმული “well, pit” occurs in other places below)

Dan 6:24

OG (25) καὶ αἱ γυναῖκες αὐτῶν καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν ἐρρίφησαν τοῖς λέουσι

Th (25) καὶ εἰς τὸν λάκκον τῶν λεόντων ἐνεβλήθησαν αὐτοὶ καὶ οἱ υἱοὶ αὐτῶν καὶ αἱ γυναῖκες αὐτῶν

Oshki და შთასთხინეს ჯურღმულსა მას ლომთასა იგინი და ძენი მათნი და ცოლნი მათნი

  • შთა-ს-თხი-ნ-ეს aor 3pl O3 N (the Greek is passive, but the Georgian active)

Bel 42

OG καὶ τοὺς αἰτίους τῆς ἀπωλείας αὐτοῦ ἐνέβαλεν εἰς τὸν λάκκον

Th καὶ ἀνέσπασεν αὐτόν τοὺς δὲ αἰτίους τῆς ἀπωλείας αὐτοῦ ἐνέβαλεν εἰς τὸν λάκκον

Oshki ხოლო ბრალეულნი იგი წარწყმედისა მისისანი შთასთხინა მეფემან ჯურღმულსა მას

  • შთა-ს-თხი-ნ-ა (as above)

Mt 13:50

καὶ βαλοῦσιν αὐτοὺς εἰς τὴν κάμινον τοῦ πυρός· ἐκεῖ ἔσται ὁ κλαυθμὸς καὶ ὁ βρυγμὸς τῶν ὀδόντων

Adishi და შთასთხინენ იგინი საჴუმილსა მას ცეცხლისასა. მუნ იყოს ტირილი და ღრჭენაჲ კბილთაჲ.

JerLect: და შთასთხინენ იგინი შორის საჴუმილსა მას ცეცხლისასა. მუნ იყოს ტირილი თუალთაჲ და ღრჭენაჲ კბილთაჲ.

  • შთა-ს-თხი-ნ-ენ aor conj 3pl O3 N

Old Georgian phrases and sentences 63 (Lucian & the relics of Stephen Protomartyr)   Leave a comment

Today’s passage comes from a Georgian version of Lucian’s account of the finding (invention) of the bones of Stephen Protomartyr. It was published, with FT, by Nikolay Marr in PO 19 (cf. BHO 1087-1088 for Syriac [GT by Ryssel here], CPA, Armenian; BHG 1648x and foll.). The passage shows some ecclesiastical vocabulary, the indirect verb ძილი (to sleep), and a form of დება (here with the preverb შთა-), the Series II stem of which is დვ-.

At the beginning (p. 657), Lucian addresses his readers in humble language often seen in colophons and elsewhere. Marr’s edition includes a plate of the Iviron-Athos manuscript, which contains this part (in nusxuri):

from_iviron_plate_in_po19ლუკიანე საწყალობელი და უნარჩევესი ყოველთაჲ ოჳფლისა მიერ გიკითხავ (ed., p. 657)

  • საწყალობელი miserable, lamentable, woeful
  • უნარჩევესი worst, lowest
  • ოჳფლისა მიერ Cf. Rom 16:22 AB გიკითხავ თქუენ მე…უფლისა მიერ (ἀσπάζομαι ὑμᾶς ἐγὼ…ἐν κυρίῳ), and the beginning of Epiphanius, On Gems/De gemmis (from the Šatberd codex, ed. Gigineišvili and Giunašvili, at TITUS here), უფალსა ჩემსა, პატიოსანსა ძმასა და საქმის თანაზიარსა თევდორეს კეთილად მსახურსა ეპისკოპოსსა ეპიფანე ეპისკოპოსი უფლისა მიერ გიკითხავ (cf. Blake’s ed., p. 3, ET p. 99).
  • გ-ი-კითხავ pres 1sg O2 კითხვა to greet (also to ask)

I, the lamentable Lucian, the worst of all [people], greet you in the Lord.

And now our main sentence (p. 658):

მეძინა მე ვითარცა წინაჲთ ჩუეულებასა ჩემსა განშორებულსა მას სახლსა სანათლოჲსასა: სადა იგი დგა კიდობანი რომელსა იგი შთადვიან სამსახურებელი ეკლესიისაჲ

  • მ-ე-ძინ-ა aor 3sg O1 (indir. verb) ძილი to sleep
  • წინაჲთ earlier
  • ჩუეულებაჲ custom, usual activity
  • განშორებული distant, far
  • სახლი სანათლოჲსა house/place of light/baptism (სანათლოჲ light-, baptism-) (for “light” cf. φωτιστήριον; Arm. is մկրտատուն, with -տուն house)
  • დგ-ა aor 3sg დგომა to stand, be
  • კიდობანი box, basket, chest, coffer
  • შთა-დვ-ი-ან aor iter 3pl შთადება to put in
  • სამსახურებელი service-thing(s), vessel

I slept, as had been my prior custom, in the far baptistery, where the chest was in which they would put the church’s service vessels.

…je m’endormis, comme j’étais accoutumé auparavant, dans le baptistère éloigné, où se trouvait le coffre dans lequel on met les ustensiles d’église…

Old Georgian phrases and sentences 61: Swallowing a camel   Leave a comment

Since we talked about camels here in the last post, here’s a simple verse from elsewhere for our next OGPS.

Mt 23:24 Adishi

წინამძღუარნო ბრმანო, რომელნი დასწურავთ კურნაქსა და აქლემსა შთანსთქამთ!

  • წინამძღუარი leader, guide
  • ბრმაჲ blind
  • და-ს-წურავ-თ pres 2pl O3 დაწურვა to press, sift
  • კურნაქი gnat, mosquito, etc.
  • შთა-ნ-ს-თქამ-თ pres 2pl O3 შთანთქმა/შთათქმა to swallow, gulp down

For good measure, here’s the Greek and Armenian:

ὁδηγοὶ τυφλοί, οἱ διϋλίζοντες τὸν κώνωπα, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες.

Առաջնորդք կոյրք, որ զմժղուկս քամէ́ք, եւ զուղտս կլանէք։.

  • առաջնորդ, ի, -աց guide, director, leader
  • կույր, կուրաց blind
  • մժղուկ gnat, mosquito, etc.
  • քամեմ, -եցի to press, squeeze, sift
  • ուղտ, -ուց camel
  • կլանեմ, կլի to swallow, devour (NB aorist form!)

A camel or a rope in the eye of a needle? The Old Georgian witness   2 comments

In Mt 19:24, Mk 10:25, and Lk 18:25 Jesus famously paints the difficulty of a rich person’s ability to get into the kingdom of God with the picture of a camel going through the eye of a needle. The strangeness of the image has not been lost on Gospel-readers from early on. Origen, followed by Cyril, reports that some interpreters took the word κάμηλος ≈ κάμιλος not as the animal, but as some kind of thick rope. This interpretation from Cyril is known also in Syriac, both in the Syriac translation of the Luke commentary, and in Bar Bahlul, and probably elsewhere. I noticed recently in my Georgian Gospel reading that the early translations also bear witness to the reading “rope”, but the later translations — not surprisingly, given the predominant hellenizing tendencies of the period — line up with the standard Greek reading, “camel”, in most (but not all!) places. Below I list a few of the Greek exegetical places, followed by the three synoptic Gospel verses in Greek, Armenian, and Georgian; I have translated into English everything quoted below except for the Greek Gospel verses. The Syriac versions (Old Syriac, Peshitta, Harqlean), at least in Kiraz’s Comparative Edition of the Syriac Gospels, all have “camel” (gamlā), not “rope” (e.g. ḥablā). As usual, for Armenian and Georgian I provide a few lexical notes. I’ve used the following abbreviations:

  • A89 = the xanmeti text A89/A844, ed. Lamara Kajaia (not extant for the whole of the Gospel of text), at TITUS here (given in both asomtavruli and mxedruli)
  • Ad = Adishi, at TITUS here
  • At = Athonite (Giorgi the Hagiorite), at TITUS here
  • Künzle = B. Künzle, Das altarmenische Evangelium / L’évangile arménien ancien, 2 vols. [text + Armenian-German/French lexicon (Bern, 1984)
  • Lampe = G.W.H. Lampe, A Patristic Greek Lexicon
  • PA = Pre-Athonite, see here at TITUS
  • PG = Migne, Patrologia Graeca

As a side note, for the Qurʾān verse that cites the phrase in question, see the following:

  • W. Montgomery Watt, “The Camel and the Needle’s Eye,” in C.J. Bleeker et al., eds., Ex Orbe Religionum: Studia Geo Widengren, vol. 2 (Leiden, 1972), pp. 155-158.
  • Régis Blachère, “Regards sur un passage parallèle des Évangiles et du Coran,” in Pierre Salmon, ed., Mélanges d’Islamologie, volume dédié à la mémoire d’Armand Abel par ses collègues, ses élèves et ses amis (Leiden, 1974), pp. 69-73.
  • M.B. Schub, “It Is Easier for a Cable to go through the Eye of a Needle than for a Rich Man to Enter God’s Kingdom,” Arabica 23 (1976): 311-312.
  • Samir Khalil, “Note sur le fonds sémitique commun de l’expression ‘un chameau passant par le trou d’une aiguille’,” Arabica 25 (1978): 89-94.
  • A. Rippin, “Qurʾān 7.40: ‘Until the Camel Passes through the Eye of the Needle'” Arabica 27 (1980): 107-113.

A similar phrase with “elephant” (pīlā) instead of “camel” appears in the Talmud: see Strack-Billerbeck, Kommentar, vol. 1, p. 828, and Sokoloff, Dict. of Jewish Babylonian Aramaic, s.v. qwpʾ.

Some Greek and Syriac exegetical and lexical references

Origen, Fragment on Mt 19:24: οἱ μὲν τὸ σχοινίον τῆς μηχανῆς, οἱ δὲ τὸ ζῷον (cited in Lampe, 700a, s.v. κάμηλος)

Some [say the word means] the rope of some apparatus, others [say it means] the animal [the camel].

Cyril of Alexandria, Fragment on Mt 19:24 (PG 72: 429) Κάμηλον ἐνταῦθά φησιν, οὐ τὸ ζῶον τὸ ἀχθοφόρον, ἀλλὰ τὸ παχὺ σχοινίον ἐν ᾧ δεσμεύουσι τὰς ἀγκύρας οἱ ναῦται.

He says that kámēlos here is not the beast of burden, but rather the thick rope with which sailors tie their anchors.

Cyril, Comm. on Lk 18:23 (PG 72: 857) Κάμηλον, οὐ τὸ ζῶον, ἀλλὰ τὸ ἐν τοῖς πλοίοις παχὺ σχοινίον.

Kámēlos is not the animal, but rather the thick rope found in boats.

With this Greek line from the Luke commentary we can compare the Syriac version, ed. Payne Smith, p. 338.15-17: gamlā dēn āmar law l-hāy ḥayutā mālon ellā l-ḥablā ʿabyā. ʿyāda (h)w gēr l-hānon d-šappir yādʿin d-neplḥun b-yammā da-l-hālēn ḥablē d-yattir ʿbēn gamlē neqron.

He says gamlā, [meaning] not the animal, but rather a thick rope, for those who know well how to plow the sea are accustomed to call the very thick ropes that they use gamlē.

One more place in Syriac attributed to Cyril has this interpretation, a few lines in the fragmentarily preserved work Against Julian (CPG 5233), ed. E. Nestle in Karl Johannes Neumann, Iuliani imperatoris librorum contra Christianos quae supersunt (Leipzig, 1880), here p. 56, § 21: d-qaddišā Qurillos, men mēmrā d-16 d-luqbal Yuliyanos raššiʿā. mqabbel hākēl l-taḥwitā: ḥrurā da-mḥaṭṭā w-gamlā, w-law ḥayutā a(y)k d-asbar Yuliyanos raššiʿā wa-skal b-kul w-hedyoṭā, ellā mālon ḥablā ʿabyā da-b-kul ellpā, hākanā gēr it ʿyādā d-neqron ennon aylēn d-ilipin hālēn d-elpārē.

Cyril, from book 16 of [his work] Against Julian the Wicked. He accepts, then, the example: the eye of the needle and the gamlā, but not the animal, as the wicked, completely stupid, and ignorant Julian thought, but rather the thick rope that is on every ship, for thus those sailors who are expert are accustomed to call them.

Theophylact of Ohrid, Ennaratio on Mt (PG 123: 356): Τινὲς δὲ κάμηλον οὐ τὸ ζῷόν φασιν, ἀλλὰ τὸ παχὺ σχοινίον, ᾧ χρῷνται οἱ ναῦται πρὸς τὸ ῥίπτειν τὰς ἀγκύρας.

Some say that kámēlos is not the animal, but rather the thick rope that sailors use to cast their anchors.

Suda, Kappa № 282: Κάμηλος: τὸ ζῷον. … Κάμιλος δὲ τὸ παχὺ σχοινίον.

Kámēlos: the animal. … Kámilos a thick rope.

Ps.-Zonaras, Lexicon: Κάμηλος. τὸ ἀχθοφόρον ζῶον. κάμηλος καὶ τὸ παχὺ σχοινίον, ἐν ᾧ δεσμεύουσι τὰς ἀγκύρας οἱ ναῦται. ὡς τὸ ἐν εὐαγγελίοις· κάμηλον διὰ τρυπήματος ῥαφίδος διελθεῖν.

Kámēlos: the beast of burden. Kámēlos is also the thick rope with which sailors tie their anchors, as in the Gospels: “for a kámēlos to go through the eye of a needle.”

As mentioned above, Cyril’s report on the verse re-appears among other things in Bar Bahlul: ed. Duval, coll. 500-501, s.v. gamlā: gamlā tub maraš [sic! cf. maras]. ba-ṣḥāḥā Qurillos gamlā qārē l-ḥablā ʿabyā d-āsrin bēh spinātā. Moše bar Kēpā gišrā ʿabyā d-mettsim l-ʿel b-meṣʿat benyānē qārē gamlā, haw da-ʿlāw(hy) mettsimin qaysē (ʾ)ḥrānē men trayhon gabbāw(hy) w-taṭlilā d-a(y)k hākan gamlā metqrā. (ʾ)ḥrā[nē] dēn d-ʿal gamlā d-besrā w-da-kyānā rāmez wa-b-leššānā yawnāyā qamēlos metemar. (ʾ)ḥrā[nē] dēn āmrin d-gamlā haw d-emar māran b-ewangelyon sgidā — da-dlil (h)u l-gamlā l-meʿal ba-ḥrurā da-mḥaṭṭā — l-hānā gamlā d-ḥayy āmar, w-law d-a(y)k (ʾ)ḥrā[nē] šāṭrin l-gamlā. ba-ṣḥāḥā (ʾ)nāšin dēn āmrin d-šawšmāna (h)w arik reglē w-lā šarririn. w-gamlā b-meṣʿat ḥaywātā dakyātā w-ṭaʾmātā itāw(hy), b-hāy gēr d-metgawrar, men ḥaywātā dakyātā metḥšeb, wa-b-hāy d-lā ṣāryā parstēh, men ṭaʾmātā.

A gamlā is also a rope [Arabic]. In one copy: Cyril calls the thick rope with which people tie their ships a gamlā. Moše bar Kēpā calls the thick beam people place at the top of buildings in the middle a gamlā, the one on which other pieces of wood are placed from either side, and a ceiling like this is called a gamlā. Others [say] that it means the natural animal [? lit. of flesh and of nature] gamlā (camel), and in Greek it is called kámēlos. Others say that the gamlā that the Lord mentioned in the Gospel — i.e., “it is easier for a gamlā to enter the eye of a needle” — by this he means a living gamlā, and not, as some foolishly say, a [non-living] gamlā [i.e. a rope, as in the interp. above?]. In one copy: Some people say that it is an ant with long, unstable legs. A camel is midway between the categories of clean and unclean animals: since it chews the cud, it is counted among clean animals, and since it does not split the hoof, among unclean.

[NB with this ant mentioned here cf. Brockelmann, Lexicon Syriacum, 2d ed., 120b (s.v. gamlā mng. 2c), JBA gamlānāʾāh (Sokoloff, Dict. Jewish Babylonian Aramaic, 289-290); also Persian uštur mūr (camel-ant).]

The Gospel verses in Greek, Armenian, and Georgian

(English translations in the next section.)

Mt 19:24

πάλιν δὲ λέγω ὑμῖν, εὐκοπώτερόν ἐστιν κάμηλον διὰ τρυπήματος ῥαφίδος διελθεῖν ἢ πλούσιον εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ.

Դարձեալ ասեմ ձեզ· դիւրի́ն է մալխոյ մտանել ընդ ծակ ասղան. քան մեծատան յարքայութիւն ա՟յ մտանել։

դիւրին easy, light | մալուխ, -լխոյ rope (supposedly also “camel”; see note below) | ծակ, -ուց hole | ասեղն, ասղան, -ղունք, -ղանց needle | մեծատուն, մեծատան, -անց rich NB on մալուխ, see Lagarde, Armenische Studien, № 1404; Ačaṙean, 3.226-227; Künzle 2.437 says “Die Bedeutung ‘Kamel’ ist wohl durch diese NT-Stellen irrtümlich in die armen. Lexika eingegangen.” The proper Arm. word for camel is ուղտ, Lagarde, Arm. St., № 1760 (cf. MP uštar, NP uštur; Sanskrit उष्ट्र uṣṭra).

A89 ႾႭჃႠႣႥႨႪჁႱ ႠႰႱ ႬႠႥႨႱႠ ႫႠႬႵႠႬႨႱႠ ႱႠႡႤႪႨ ჄႭჃႰႤႪႱႠ ႬႤႫႱႨႱႠႱႠ ႢႠႬႱႪႥႠႣ Ⴅ~Ⴄ . . . . . . . ႸႤႱႪႥႠႣ ႱႠႱႭჃႴႤႥႤႪႱႠ Ⴖ~ႧႨႱႠႱႠ

ხოჳადვილჱს არს ნავისა მანქანისა საბელი ჴოჳრელსა ნემსისასა განსლვად ვ(იდრ)ე . . . . . . . შესლვ[ა]დ სასოჳფეველსა ღ(მრ)თისასა

ხ-ოჳ-ადვილ-ჱს easier (< ადვილი easy) | ნავი ship | მანქანაჲ mechanism, machine | საბელი cable, rope, cord | ჴურელი hole | ნემსი needle

Ad მერმე გეტყჳ თქუენ: უადვილესა ზომთსაბლისაჲ ჴურელსა ნემსისასა განსლვაჲ, ვიდრე მდიდრისაჲ შესლვად სასუფეველსა ღმრთისასა.

უადვილეს easier (< ადვილი easy) | ზომთ(ა)-საბელი cable, thick rope (cf. Rayfield et al., 695a; ზომი measurement) | მდიდარი rich

PA და მერმე გეტყჳ თქუენ: უადვილეს არს მანქანისა საბელი განსლვად ჴურელსა ნემსისასა, ვიდრე მდიდარი შესლვად სასუფეველსა ღმრთისასა.

At და მერმე გეტყჳ თქუენ: უადვილეს არს აქლემი განსლვად ჴურელსა ნემსისასა, ვიდრე მდიდარი შესლვად სასუფეველსა ცათასა.

აქლემი camel

Mk 10:25

εὐκοπώτερόν ἐστιν κάμηλον διὰ [τῆς] τρυμαλιᾶς [τῆς] ῥαφίδος διελθεῖν ἢ πλούσιον εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ εἰσελθεῖν.

դիւրի́ն է մալխոյ ընդ ծակ ասղան անցանել. քան մեծատան յարքայութիւն ա՟յ մտանել։.

անցանեմ, անցի to pass, flow, run

Ad უადვილეს არს ზომსაბელისა განსლვაჲ ჴურელსა ნემსისა, ვიდრეღა <არა> [?] მდიდარი სასუფეველსა ღმრთისასა შესულად.

PA უადვილჱს არს მანქანისა საბელი ჴურელსა ნემსისასა განსლვად, ვიდრე მდიდარი სასუფეველსა ღმრთისასა შესლვად.

At უადვილეს არს აქლემი ჴურელსა ნემსისასა განსლვად, ვიდრე მდიდარი შესლვად სასუფეველსა ღმრთისასა.

Lk 18:25

εὐκοπώτερον γάρ ἐστιν κάμηλον διὰ τρήματος βελόνης εἰσελθεῖν ἢ πλούσιον εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ εἰσελθεῖν.

դիւրագոյն իցէ մալխոյ ընդ ծակ ասղան անցանել. քան մեծատան յարքայութիւն ա՟յ մտանել։.

դիւրագոյն easier

A89 ႾႭჃႠႣႥႨႪჁႱ ႠႰႱ ႫႠႬႵႠႬႨႱ ႱႠႡႤႪႨ ჄႭჃႰႤႪႱႠ ႬႤႫ ႱႨႱႠႱႠ ႢႠႬႱႪႥႠႣ Ⴅ~Ⴄ ႫႣႨႣႠႰႨ ႱႠႱႭჃႴႤႥႤႪႱႠ Ⴖ~ႧႨႱႠႱႠ

ხოჳადვილჱს არს მანქანის საბელი ჴოჳრელსა ნემსისასა განსლვად ვ(იდრ)ე მდიდარი სასოჳფეველსა ღ(მრ)თისასა

Ad უადვილეს არს მანქანისსაბელი ჴურელსა ნემსისასა განსლვად, ვიდრე მდიდარი სასუფეველსა ღმრთისასა შესლვად.

PA = Ad

At უადვილეს არს მანქანისა საბელი ჴურელსა ნემსისასა განსლვად, ვიდრე მდიდარი შესლვად სასუფეველსა ღმრთისასა.

English translations of these verses

Mt 19:24

Arm Again I say to you: it is easier for a rope to enter the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of God.

A89 It is easier for a rope from a ship’s apparatus to go through the eye of a needle than [for the rich] to enter the kingdom of God.

Ad Again I say to you: It is easier for a cable to go through the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of God.

PA And again I say to you: It is easier for the rope of an apparatus to go through the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of God.

At And again I say to you: It is easier for a camel to go through the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of heaven. [sic! Not “of God”]

Mk 10:25

Arm It is easier for a rope to pass through the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of God.

Ad It is easier for a cable to go through the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of God.

PA It is easier for the rope of an apparatus to go through the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of God.

At It is easier for a camel to go through the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of God.

Lk 18:25

Arm It would be easier for a rope to pass through the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of God.

A89 It is easier for the rope of an apparatus to go through the eye of a needle than for the rich [to enter] the kingdom of God.

Ad It is easier for the rope of an apparatus to go through the eye of a needle than for the rich to enter the kingdom of God.

PA = Ad

At ≈ Ad

Conclusion

So here is how the witnesses stand:

Camel Rope
Greek
Some Greek exeg.
Armenian
Syriac
Geo early, PA
Geo Athonite ✓ (Lk only)

For Greek, I wonder about the real existence of the word κάμιλος (with iota, not ēta, but both words pronounced the same at this period). I don’t know that it is attested anywhere that is certainly unrelated to the Gospel passages. More generally, is there an explanation for the two opposed readings “camel” and “rope”? There is in Arabic a similarity between ǧamal (camel) and ǧuml/ǧumla (“thick rope”, see Lane 460), but it is treading on thin ice to have recourse to this similarity as an explanation for earlier texts with no palpable connection to Arabic. It may simply be the case that, as Cyril says, in nautical argot ropes went by the name “camels”. (And we should remember that there were sailors in Jesus’ circle.)

The earliest reading may well have been “camel”, but a change to “rope” does not really make for an easier reading: one can put a thread through a needle’s eye, but a rope will go through it no more than a camel will! In any case, some traditions clearly side with “rope”, such that those traditions’ commonest readers and hearers of the Gospel passage would have known nothing of a camel passing through the eye of a needle, only a rope, and apparently one large enough to handle marine functions!

There is no early evidence among the sources above for “camel” in Georgian (or Armenian), while Greek knows both, as does Syriac (via Greek sources, to be sure). This variety of readings, attested without a doubt, adds to the richness of the textual witness of the Bible and the history of its interpretation. There are probably further exegetical and lexical places in Greek, Syriac, Armenian, and Georgian that bear on this question of what we’re dealing with here, a camel or a rope, but this is, I hope, at least an initial basis for some future work on the question for anyone interested.

Old Georgian phrases and sentences 60: Paul’s appearance   Leave a comment

Today’s installment of OGPS again comes from a sighting in Sarjvelaże-Fänrich, here 1466b, s.v. ცხჳრგრძელი “langnasig” (also at 1487b, s.v. წარბკიცული “mit zusammengewachsenen Augenbrauen”). The sentence — about Ananias’ seeing Paul (cf. Acts 9)? — is cited from N. Goguaże, ძველი მეტაფრასული კრებულები (სექტემბრის საკოთხავები), (Old Metaphrastic Collections), Tbilisi, 1986, 404.20. (I don’t have access to this text otherwise, so I have only read the sentence below out of context.)

იხილა რაჲ მომავალად პავლე, კაცი, ვითარ-იგი სიტყუამან გამოუსახა მას: მცირე ჰასაკითა, მტიერი თავითა, კირდრეკილ, ცხჳრგრძელ, წარბკიცულ

Er sah den Pawle herankommen, einen Mann, wie das Wort ihn ihm dargestellt hatte: klein von Wuchs, kahl auf dem Kopf, krummbeinig, langnasig, mit zusammengewachsenen Augenbrauen.

  • გამო-უ-სახ-ა aor 3sg გამოსახვა to express, describe, depict
  • ჰასაკი size, stature, body, age
  • მტიერი bald
  • კირდრეკილი bow-legged
  • ცხჳრგრძელი with a long nose (ცხჳრი nose)
  • წარბკიცული with close-knit eyebrows

He saw Paul as he was approaching: a man, as the word had depicted to him, small in statue, bald-headed, bow-legged, long-nosed, with close-knit eyebrows.

I’m sure there are others (I’ve not managed to easily locate the passage above in the Greek Metaphrastes), but for comparison, there is another description of Paul’s appearance from a Greek synaxarion, June 29 (ed. Delehaye, cols. 779-780).

UPDATE (16 Sept 2015): Goguaże’s ed. now available at TITUS here.

%d bloggers like this: