Archive for the ‘saints’ Tag

Saint Christopher the Dog-headed (Armenian & Georgian; Old English)   2 comments

Some time ago I shared some excerpts in English translation from the Syriac version of the Martyrdom of Christopher. One of my favorite aspects of hagiographic study is the fact that so many texts are available in some form or other in more than one language (an aspect investigated by Paul Peeters and others): translators active in the languages of the Christian east spared little effort in effectively broadcasting these versions across the lands of the eastern Mediterranean, in Africa as far as Nubia and Ethiopia, at least, and along the Silk Road further east (in Syriac, Sogdian, and other languages). An incomplete picture of this translation activity can be seen in the outdated but still essential Bibliotheca hagiographica orientalis (1910), incomplete because of its age, because it reflects only published (as opposed to manuscript) resources, and because not all languages were included, the almost complete absence of Georgian being especially noteworthy. (See the bibliography I am compiling here.) These translated texts offer readers a lot to compare, whether in terms of content — how are the versions different or the same, for example, and why? — or in terms of specific linguistic categories, i.e. within the study of translation technique. Editions and studies of hagiographic text materials often take place along the lines of a single language (whether the original or a translation), less frequently with texts in two languages, but a great many hagiographic texts offer the possibility and promise of multilingual synoptic editions.

That said, nothing so grand here and now: without going into detail about the possible textual relationships of the versions of this story, here is only a short look at an Armenian and Georgian version of the martyrdom-tale, with a bit on Old English at the end. What follows is a single paragraph from the beginning about the saint’s appearance, origins, and first impulse towards martyrdom; the text is from Kekelidze’s edition of the Christopher tale (§ 2) from manuscript Tbilisi A-95, which is thankfully available electronically at TITUS here, along with bitonal, and unfortunately quite small, images of the manuscript itself. Even a quick comparison with the published Greek text (ed. G. van Hooff in the very first issue of AB [1882], this part on pp. 122-123) shows that an exact alignment of the two is impossible, and so, too, with the Armenian (here in Վարք եւ վկայաբանւթիւնք, vol. 2; “dog-headed” in Armenian is շանագլուխ, in case you’re wondering). Here are the beginnings of the aforementioned Armenian and Georgian texts with English translation and, for students of those languages, some lexical and grammatical notes. For comparison, note these synaxarion-readings: Arm. in PO 21: 429-433; Arab. in PO 16: 278-280; Gǝʿǝz in PO 46: 490-493.

Armenian

Եւ էր այր մի Շանագլուխ, գտեալ զնա կոմսի մի ի պատերազնի, եւ ած զնա առ թագաւորն եւ զինուորեցոյց զնա ընդ զօրս իւր. որոյ անուն էր Մարգարիտ։ Եւ տեսեալ զգործս ամպարըշտութեանն՝ խռովէր, եւ շարժեալ սիրտ նորա ի շնորհաց սուրբ Հոգւոյն՝ աղաչէր զԱստուած լինել ձեռնտու եւ օգնական յամենայնի, զի համարձակեսցի խօսել զբանն կենաց նովին բարբառով եւ լեզուաւ, եւ ոչ էր տեղեակ լեզուին։

There was a dog-headed man, whom a count, after having found him in battle, brought him to the king and enlisted him in his army, the name of which was Margarit [Greek ἐν τῷ νουμέρῳ τῶν μαρμαριτῶν]. Having seen the works of wickedness [there], [the dog-headed man] was troubled, and his heart having been moved by the grace of the Holy Spirit, he would ask God to be favorable and assisting in everything, that he might be permitted to speak the word of life with the same language and speech, and he was not skilled in speech.

  • գտեալ root ptcp գտանեմ to find
  • կոմէս, կոմսի count (< Gr.)
  • պատերազն, -ի, -ունք, -աց war, battle, fight, combat
  • ած aor 3sg ածեմ, ածի to lead, bring
  • զինուորեցոյց aor 3sg զինուորեցուցանեմ, -ուցի to enlist, train as a soldier, arm (analogous to ցուցանեմ to show [aor 1sg ցուցի, 3sg եցոյց], ուսուցանեմ to teach [aor 1sg ուսուցի, 3sg ուսոյց]) (for the root, cf. ultimately Middle Persian zēn, also Aramaic zēnā/zaynā, “weapon”)
  • զօր, -ու, -աց army
  • տեսեալ root ptcp տեսանեմ, տեսի to see
  • գործ, -ոյ work, thing, matter, action
  • ամպարըշտութիւն (ամբարշտութիւն) impiety, ungodliness, wickedness
  • խռովէր impf 3sg խռովեմ, -եցի to trouble, vex, disturb (here passive)
  • շարժեալ root ptcp շարժեմ, -եցի to move, agitate
  • սիրտ, սրտից heart
  • շնորհ, -ի, -ք, -աց grace, favor, pardon, mercy
  • աղաչէր impf 3sg աղաչեմ, -եցի to implore, ask
  • լինել inf. լինիմ to become
  • ձեռնտու helping, aiding, favorable
  • օգնական assisting, aiding
  • համարձակեսցի aor subj m/p 3sg համարձակեմ, -եցի to embolden; permit, allow
  • խօսել inf խօսիմ, -եցայ to speak, talk
  • բան, -ից speech, word, discourse
  • կեանք, կենաց life
  • նովին inst sg նոյն the same, the very
  • բարբառ, -ոյ speech, voice, language, dialect; cry; sound
  • լեզու, -ի/-ոյ, -աց tongue, language, speech
  • տեղեակ skilled, expert, well-versed

Georgian

იყო ვინმე კაცი მდაბალი და მოშიში ღმრთისაჲ. უცხოთესლთა ნათესავი, და ძაღლის-თავი იყო იგი. რამეთუ იყო იგი სოფლისაგან კაცის-მჭამელთაჲსა ტყუედ მოყვანებული გუნდისა ერთისაგან; და იქცეოდა იგი წინაშე მეფისა, და ნაქმევსა პირისა მისისასა შესცხრებიან. ხოლო ხედვიდა იგი დაჭრასა მას ქრისტიანეთასა და დევნასა ეკლესიათასა. და რამეთუ არა იცოდა მან ჩუენებრი სიტყუაჲ, ამისთჳს ფრიად და მწრაფლ მას-ცა ეგულებოდა მარტჳლობაჲ და ღუაწლი ქრისტჱსათჳს.

There was a certain man, humble and God-fearing, of barbarian stock, and he was dog-headed, since he was from the region of cannibals, brought as a prisoner from a troop. He would spend time before the king, and they enjoyed looking on the appearance of his face. But he noticed with concern the injury being done to the Christians and the persecution of the churches. Since he did not know speech like ours, for this reason he was greatly and quickly desiring martyrdom and a struggle for Christ.

  • მდაბალი humble
  • უცხოთესლი barbarian
  • ნათესავი relative, related
  • ძაღლი dog
  • მჭამელი eating (კაცის-მჭამელი man-eating, cannibal)
  • ტყუეჲ prisoner
  • მოყვანებული brought
  • გუნდი troop (cf. Middle Persian gund, Armenian գունդ, Aramaic gundā; see Jeffery, Foreign Vocabulary of the Qurʾān, 104-105, and more briefly, Fraenkel, Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen, 238-239)
  • ი-ქც-ე-ოდ-ა impf 3sg ქცევა to go, move, walk around
  • ნაქმევი form, appearance
  • პირი face, mouth
  • შე-ს-ცხრ-ებ-ი-ან pres 3pl O3 შეცხრომა to take pleasure in, look on fondly
  • ხედ-ვ-იდ-ა impf 3sg ხედვა to see, care for, look after
  • დაჭრაჲ cutting, hurting
  • დევნაჲ persecution
  • იცოდა impf 3sg “to know”. An irregular verb, it takes, not only in the aor (3sg იცნა), but also in the impf (as here), subjects in the ergative and objects in the nominative. (This particular irregularity, manifest as such in assuming იცოდა is Series I — it thus being peculiar in having an ergative subject — points to this verb’s complex history, one in which the ending -ოდა has caused a Series II form to be taken as Series I [imperfect].)
  • მწრაფლ quick
  • ე-გულებ-ოდ-ა impf 3sg (indirect verb) გულება to wish, want
  • მარტჳლობაჲ martyrdom (also მარტჳრობაჲ < μάρτυς)
  • ღუაწლი struggle

Old English

Finally, and for fun, here is mention of dog-headed people, this time in Egypt, in The Wonders of the East in the famous Old English manuscript, Cotton MS Vitellius A XV, f. 100r (see here), presented essentially as in the manuscript, with a few vocabulary items.

Eac swẏlce þær beoð cende
healf hundingas ða syndon
hatene conopenas hẏ hab-
bað horses mana & eoferes
tuxas & hunda heafda & heo-
ra oruð bið swẏlce fẏres leg
þas land beoð neah ðæm bur-
gu(m) þe beoð eallum worldwe-
lum gefylled þ(æt) is on þa suðhealfe egẏpta-
na landes.

  • cennan give birth
  • healf-hunding cynocephalus
  • syndon = sind are
  • hātan to call, name
  • eofor wild board (cf. L. aper)
  • tux = tusc (NB the variability of cs [x] and sc)
  • oroþ breath
  • līg, lēg flame
  • weorld-wela worldly wealth
BL, Cotton Vitell. A XV, f. 100r

BL, Cotton Vitell. A XV, f. 100r

Note that immediately preceding this text is a life of Saint Christopher (ff. 94r-98r; mod. ET here), but it is acephalous (pun intended), and Christopher’s dog-head is not mentioned, it seems, but in the Old English Martyrology (April 28; pp. 66-69 in Herzfeld’s ed.), we find the description on Christopher as above (and as in Syriac), and with vocabulary similar to that of the passage in The Wonders of the East. Herzfeld’s text and modern ET):

…of þære þeode þær men habbað hunda heofod ond of þære eorðan on þære æton men hi selfe. he hæfde hundes heofod, ond his loccas wæron ofer gemet side, ond his eagan scinon swa leohte swa morgensteorra, ond his teð wæron swa scearpe swa eofores tuxas. he wæs gode geleaffull on his heortan, ac he ne mihte sprecan swa mon.

…from the nation where men have the head of a dog and from the country where men devour each other. He had the head of a dog, his locks were exceedingly thick, his eyes shone as brightly as the morning star, and his teeth were as sharp as a boar’s tusk. In his heart he believed in God, but he could not speak like a man.

An Armenian saint-loving saint for August 13: Grigor Vkayasēr (Martyrophile)   Leave a comment

Celebrated on 3 Navasard/13 August is Grigor Vkayasēr/Martyrophile/Martyr-lover, so here are a few lines on him from Bayan’s edition of the synaxarion, along with vocabulary and grammar notes and an English translation. This Grigor was consecrated Catholicos in 1065, but held the office only briefly, preferring to dedicate his life instead to study, travel, and translation. For a few works on Grigor, see R.W. Thomson, A Bibliography of Classical Armenian Literature to 1500 AD, Corpus Christianorum (Turnhout, 1995), p. 136, and the “Supplement,” Le Muséon 120 (2007): 190.

Bayan’s Armenian text and French translation are in PO 5. The page numbers from which these lines come are indicated below.

page 364

Գրիգորիոս Վկայասէրն որդի էր Գրիգորի Մագիստրոսի եւ էր անուն նորա ի ծնողացն Վահրամ որ է անձրեւ։

  • ծնող, -աց parent, father, mother
  • անձրեւ, -ի, -ոյ, -աց rain
  • Վահրամ On this common name, see F. Justi, Iranisches Namenbuch (Marburg, 1895), 361-365. For what it’s worth, “rain” in Middle Persian is wārān (NP bārān). (Generally on Iranian names in Armenian, see R. Schmitt in Encyclopaedia Iranica here.)

Gregory the Martyr-lover was the son of Gregory Magistros, and his name [as given] by his parents was Vahram, which means [lit. is] rain.

Grégoire le Martyrophile était le fils de Grégoire Magistros, le nom que ses parents lui avait donné était Vahram, c’est-à-dire pluie.

*************************

Եւ իբրեւ ձեռնադրեցաւ կաթողիկոս անուանեցաւ Գրիգորիս որ է հսկող եւ արթուն…

  • ձեռնադրեցաւ aor m/p 3sg ձեռնադրեմ, -եցի to ordain
  • անուանեցաւ aor m/p 3sg անուանեմ, -եցի to name, call
  • հսկող nomen agentis (Meillet, Altarm. Elementarbuch, § 31b) հսկեմ, -եցի to watch, stay awake, keep vigil
  • արթուն, -թնոց watchful, vigilant

And when he was ordained Catholicos, he was called Gregory, which meant [lit. was] vigilant and watcher…

Lorsqu’il fut sacré Catholicos, il prit le nom de Grigoris, qui signifie éveillé, vigilant…

*************************

page 365

եւ զի էր սիրող վկայից Քրիստոսի, մեծարէր եւ առնէր զյիշատակս նոցա անխափան

  • սիրող nomen agentis սիրեմ, -եցի to love
  • մեծարէր impf 3sg մեծարեմ, -եցի to respect, honor, venerate
  • առնէր impf 3sg առբեմ, արարի to make, do
  • անխափան without ceasing, continually

And since he was a lover of the martyrs of Christ, he would honor and commemorate them continually,

Comme il aimait les martyrs du Christ, il les honorait et célébrait incessamment leur mémoire;

*************************

եւ կարգէր տօնից նոցա գիրս մարգարէականս եւ առաքելականս եւ աւետարանս խորհրդաւորս։

  • կարգէր impf 3sg կարգեմ, -եցի to arrange, fix, assign, establish, institute
  • տօն, -ից feast, celebration
  • գիր, գրոց writing, letter(s), book, literature
  • մարգարէական prophetic (մարգարէ, -ից prophet)
  • առաքելական apostolic (առաքել, -ելոց apostle, emissary)
  • աւետարան, -աց Gospel
  • խորհրդաւոր mysterious, symbolic (խորհուրդ, -հրդեան/-դի, -հրդոց mystery, symbol, sacrament, thought, imagination, idea, counsel)

and he would arrange the [readings of] the mystery-laden prophetic, apostolic, and Gospel writings for their feast-days.

il institua pour leurs jours de fête, des lectures des prophètes, des apôtres et de l’évangile, bien appropriés.

*************************

Կամեցաւ գնալ ի Կոստանտդինուպօլիս զի թարգմանեսցէ զպատմութիւնս սրբոցն եւ զճառս ներբողականս, որ ոչ գտանիւր առ մեզ հայ լեզուով եւ գրով։

  • կամեցաւ aor 3sg կամիմ, -եցայ to will, intend
  • գնալ inf գնամ, -ացի to go
  • թարգմանեսցէ aor subj 3sg թարգմանեմ, -եցի to translate
  • պատմութիւն history, tale, account, narration
  • ճառ, -ից discourse, sermon, treatise, homily
  • ներբողական panegyric, eulogistic (ներբողեմ, -եցի to eulogize, praise)
  • գտանիւր impf p 3sg (post-classical: see Meillet, §105b) գտանեմ, գտի (aor 3sg եգիտ) to find
  • լեզու, -ի/-ոյ, -աց language, tongue

He wished to go to Constantinople that he might translate the stories of the saints and eulogistic discourses which were not found among us in Armenian language and writing.

Il voulut se rendre à Constantinople pour y traduire les des saints et les homélies qui ne se trouvaient point chez nous en langue et caractères arméniens.

From the Armenian synaxarion, Feb 6: Abraham of Arbel and King Leo II   Leave a comment

Here again from the synaxarion are some short passages especially suitable for students of the language. I’ve included some vocabulary and grammatical notes. A French translation is in the PO volume, and we can expect an English translation of the Armenian synaxarion for the month of February before too long from Edward G. Mathews, Jr. (see a few comments on the first volume here).

Abraham of Arbel

PO 19: 148 (cf. BHO 12; perh. also 13?)

Զայս երանելի եպիսկոպոսս տարան կապանօք առաջի մոգպետին Ադելփոռայ, եւ հրամայէր նմա երկիր պագանել արեգականն եւ հրոյ եւ զոհս մատուցանել։

  • տարան aor 3pl տանիմ, տարայ to carry away, lead, bring
  • կապանք bonds, handcuffs, irons
  • մոգպետ chief magus
  • հրամայէր impf 3sg հրամայեմ, -եցի to command
  • երկիր պագանել to kiss the earth > to prostrate o.s. in worship (with the thing worshiped in the genitive)
  • արեգակն, արեգական sun
  • հուր, հրոյ fire
  • զոհ, -ից sacrifice, victim, host
  • մատուցանել inf մատուցանեմ, -եցի to present, offer

Եւ նորա բացեալ զբերան իւր յերկար բանիւք ի սուրբ գրոց յանդիմանէր զսնոտի հաւատս Սաբիւռոսի.

  • բացեալ ptcp բանամ, բացի to open
  • երկար, -աց long
  • գիր, գրոց writing, scripture
  • յանդիմանէր impf 3sg յանդիմանեմ, -եցի to reprimand, reproach, rebuke sharply
  • սնոտի, -տւոյ, -տեաց useless, worthless
  • հաւատ, -ոյ, -ք, -տոց faith, belief, religion

անարգեաց եւ զմոգպետն Ադելփորա, եւ զունայն օրինադրութիւնն։ Եւ հրամայեաց հատանել զգլուխ նորա ի քաղաքին Թելոմ։

  • անարգեաց aor 3sg անարգեմ, -եցի to disparage, despise, find fault with
  • ունայն, -ից empty, void, useless
  • օրինադրութիւն law, decree, institution
  • հրամայեաց aor 3sg հրամայեմ, -եցի to command
  • հատանել inf հատանեմ, հատի to cut (off)

Եւ յորժամ տարան ի տեղին, հարցանէր դահիճն. Դառնա՞ս ի հաւատս մեր եթէ մեռանիս։

  • հարցանէր impf 3sg հարցանեմ, հարցի to ask, interrogate, question
  • դահիճ, դահճաց hangman, executioner, torturer
  • դառնաս pres 2sg դառնամ, դարձայ to turn, be converted
  • մեռանիս pres 2sg մեռանիմ, մեռայ to die

Եւ նա ասէ. Ոչ ուրանամ զճշմարտութիւնն, եւ ոչ դառնամ ի պիղծ դաւանութիւնդ ձեր.

  • ուրանամ, -ացայ to deny, disown, disavow
  • պիղծ, պղծոց impure, filthy, foul, detestable
  • դաւանութիւն (confession of) faith, belief

հաւատամ ի Հայր եւ յՈրդի եւ յամենասուրբ Հոգի, ի միասնական սուրբ Երրորդութիւնն։

  • հաւատամ, -ացի to believe
  • միասնական consubstantial, united
  • Երրորդութիւն Trinity

Եւ մինչդեռ խոստովանութիւնն ի բերանն էր՝ հատին զգլուխ նորա Փետրուարի Զ։

  • խոստովանութիւն confession, declaration
  • հատին aor 3pl հատանեմ, հատի to cut (off)

King Leo II (on whom see here)

PO 19: 150

Յայսմ աւուր հանգեաւ ի Քրիստոս Լեւոն թագաւոր երկրորդ՝ որդի արքային Հեթմոյ։

  • հանգեաւ aor m/p 3sg հանգչիմ, հանգեայ to go to rest, die
  • NB the two words for king: թագաւոր and արքայ

Սա էր բարեպաշտ յոյժ եւ առաքինի, հեզ, երկայնամիտ, պարկեշտ, ժուժկալ, եւ ողորմածութեամբ առաւելեալ քան զամենեսին։

  • բարեպաշտ pious, religious
  • առաքինի, -նւոյ, -նեաց valiant, courageous
  • հեզ mild, meek, gentle (as in Mt 5:5, 11:29, 21:5)
  • երկայնամիտ, -մտաց patient
  • պարկեշտ, -ից moderate, temperate; pure
  • ժուժկալ, -ից/-աց patient; abstinent, sober, temperate; chaste
  • ողորմածութիւն mercy, compassion, charity, goodness
  • առաւելեալ ptcp առաւելում, -ելայ to abound
  • ամենեսին acc of ամենեքին everybody

Շինեաց եւ հիւրանոցս եւ հիւանդանոցս, նորոգեաց զվանորայս եւ հաստատեաց ի նոսա դպրոցս. եւ աստուածահաճոյ վարուք փոխեցաւ առ Աստուած։

  • շինեաց aor 3sg շինեմ, -եցի to found, build, construct
  • հիւրանոց hospice, guest lodging (հիւր, -ոց/-ից guest, visitor, stranger)
  • հիւանդանոց hospital (հիւանդ, -աց sick)
  • նորոգեաց aor 3sg նորոգեմ, -եցի to repair, restore
  • վանորայք monasteries, convents
  • հաստատեաց aor 3sg հաստատեմ, -եցի to restore; to institute, found, create
  • դպրոց, -աց school
  • աստուածահաճոյ god-pleasing
  • փոխեցաւ aor m/p 3sg փոխեմ, -եցի to change, remove, transfer (m/p to go, depart, die)

Excerpta synaxarica   Leave a comment

For a diversion or language practice, here are a few lines from the synaxaria for yesterday (Jan 20), with English translation and a few notes.

Ṭūba 25/Jan 20, for Abadius, PO 11: 697

فقال مقدم القصر للنقيب ما ذا يستحق هذا من العذاب لانه قد سب الابلون فاجاب النقيب قائلا له هذا مستوجب عقوبة الموت فقال له القديس اباديوس ما دام حكمت عليّ بالموت فامضي وادفن ابنك لان العقرب لسعته ومات

  • imḍī wa idfin If impv, we should, of course, understand here (and below) imḍi, the 2msg impv, not the 2fsg. Basset thus takes both verbs as imperatives in his FT. Alternatively, we might read ʾamḍī wa ʾadfinu, “I will go and bury.”

فقال له مقدم القصر ايش هذا الكلام السحر الذي انت تقوله فامر ان يضرب بالسياط والقديس قال له امضي وادفن زوجتك لانها ماتت

  • al-kalām al-siḥr Either hendiadys, or perhaps read kalām al-siḥr or al-kalāmal-siḥrī.
  • sawṭ, pl. siyāṭ whip

فقال النقيب لكاتب الدرج اخرج واكشف الخبر ولما خرج من باب القصر وجد عبيد مقدم القصر وهم مشققين الثياب صارخين من اجل موت الصبي الذي لسعه العقرب وسمع البكا في بيت النقيب على زوجته

  • šaqqaqa to tear, rip open (also I, with sim. mng.)

فرجع بسرعة واعلمهم بما كان وقال لهم ان هذا الانسان رجل الله وللوقت امر ان يلقوا القديس في السجن

The castle overseer [muqaddam al-qaṣr] said to the leader [naqīb], “What kind of punishment does this man deserve, because he has cursed Apollo?” The leader answered, saying to him, “He is worthy of the death penalty.” Then Saint Abadius said to him, “As you sentence me to death, go and bury your son, because a scorpion has stung him and he is dead.” The castle overseer said to him, “What are these words of sorcery you are saying?” And he commanded that he be whipped, but the saint said, “Go and bury your wife, because she is dead.” Then the leader said to the secretary [kātib al-darǧ], “Go out and discover what happened.” And when he went out from the gate of the castle, he found the castle overseer’s servants tearing open their garments and screaming on account of the death of the boy whom the scorpion had stung, and in the leader’s house he heard weeping for his wife, so he quickly returned and informed them of what had happened and said, “This person is a man of God!” And immediately [the leader] commanded that they throw [the saint] in prison.

Ṭǝrr 25/Jan 20, for Sebastian, PO 45: 182, 184

ወበዛቲ ፡ ዕለት ፡ ካዕበ ፡ ስምዓ ፡ ኮነ ፡ ቅዱስ ፡ ስብስጥያኖስ።

ወየሐውር ፡ በጥበብ ፡ ወብአእምሮ ፡ ውይፌውስ ፡ በጸሎቱ ፡ ብዙኃነ ፡ ድውያነ ፡ ወይከሥት ፡ አዕይንተ ፡ ዕውራን።

ወእምዝ ፡ ሶበ ፡ ክህዶ ፡ ዲዮቅልጥያኖስ ፡ ለአምላክ ፡ አገበሮ ፡ ለቅዱስ ፡ ስብስጥያኖስ ፡ ይስግድ ፡ ለጣዖት ፡ ወሶበ ፡ ዓበዮ ፡ አዘዘ ፡ ይእስርዎ ፡ ውስተ ፡ ኦም ፡ ይቡስ ፡ ወይንድፍዎ ፡ በአሕፃ ፡ ዘአልቦ ፡ ኍልቍ ፡ ወተሐዘብዎ ፡ ከመ ፡ ሞተ።

  • ዖም፡ tree, forest, woodland
  • ሐጽ፡ pl. አሕጻ፡ arrow
  • ተሐዘበ፡ to think, believe

ወበሌሊት ፡ ረከብዎ ፡ ምእመናን ፡ እንዘ ፡ ሕያው ፡ ውእቱ ፡ ወፈትሕዎ ፡ ወወሰድዎ ፡ ማእከለ ፡ ደሴት ፡ ወአንበርዎ ፡ ህየ።

  • ደሴት፡ dasset island

ወሰሚዖ ፡ ዲዮቅልጥያኖስ ፡ ተመጠዎ ፡ ኀቤሁ ፡ ወአዘዘ ፡ ይዝብጥዎ ፡ በአብትረ ፡ ሐፂን ፡ ወዘበጥዎ ፡ ብዙኃ ፡ መዋዕለ ፡ ወእምዝ ፡ መጠወ ፡ ነፍሶ።

  • ዘበጠ፡ to beat, strike
  • በትር፡ pl. አብትር፡ stick, rod

And on this day, too, was the martyrdom of Saint Sebastian.

And he would act with wisdom and understanding, and with his prayer would heal many sick people and open the eyes of the blind. Then, when Diocletian had denied God, he compelled Saint Sebastian to worship the idol. And when [Sebastian] disobeyed him, [Diocletian] commanded them to bind him in a dry woodland and to shoot him with innumerable arrows. [They did so] and they thought he was dead, but during the night the faithful found him still alive and they led him to an island and established him there. Diocletian having heard this, [his men] took hold of [Sebastian and brought him] to [Diocletian], and he commanded them to strike him with rods of iron, and they did so for many days, and then he gave up his spirit.

And finally, from the Armenian yaysmawurk’, there’s a line that has vocabulary we also saw in this post.

Arac’ 13/Jan 20, for Euthymius the Great (յիշատակ Եւթիմոսի մեծի անապատականին եւ քահանայի), PO 19: 63

Էր կարճահասակ եւ մօրուսն երկայն մինչեւ ի ծունկսն։

He was short, with his long beard to his knees.

  • կարճահասակ short, little
  • մօրուս Why acc?
  • երկայն long

Daniel the Stylite in the Armenian Synaxarion (K’ałoc’ 3)   1 comment

This selection, on Daniel the Stylite, from today’s date in the Armenian synaxarion (PO 18: 22, where a French translation will also be found) includes some vocabulary for anatomy and terms associated with asceticism. This brief description paints quite a picture of the man, which was probably the point.

Յայսմ աւուր յշատակ է Դանիէլի սիւնակեցւուն յԱնապլոս, մերձ ի Կոստանդինուպօլիս։

  • սիւնակեաց, -եցաց stylite (< սիւն, սեանց column)

Այսմ երանելի ծերունիս Դանիէլ յառաւել եւ յերկարաձիգ ամաց ճգնութենէն եւ յանձկութենէ խցին յորուն, ծունկքն տկարացեալ ի կուրծսն կցէին եւ ոլոքն ի բարձսն, եւ իբրեւ զկոճղ անկեալ դնէր։

  • ծերունի old man
  • առաւել excessive
  • երկարաձիգ long, long-lasting
  • ճգնութիւն asceticism, penitence, labor, effort, combat, danger
  • անձկութիւն narrowness, pressure, trouble
  • խուց, խցից cell
  • բնակէր 3sg impf բնակեմ, -եցի to inhabit
  • ծունկ, ծնկաց knee
  • տկարացեալ aor ptcp տկարանամ, տկարացի to become weak (on verbs in -անամ, cf. Meillet, Altarm. Elementarbuch § 113)
  • կուրծք, կրծից chest
  • կցէին 3pl impf (m/p) կցեմ, կցեցի to join, unite
  • ոլոք, -աց shin
  • բարձ, -ից thigh (and several other meanings)
  • կոճղ, -ղաց trunk, block (also fetters, shackles, torture)
  • անկեալ aor ptcp անկանիմ to fall: “decayed, ruined, impaired, etc.”
  • դնէր 3sg impf (m/p) դնեմ to put, place

Եւ էին հերք գլխոյն երկոտասան հիւսակս բաժանեալ, երկուց կանգնոց երկայնութեամբ, եւ մօրուսն յերկուս մասունս երեք կանգնոց։

  • հերք hair
  • երկոտասան twelve
  • հիւսակ, -աց tress, braid
  • բաժանեալ pres ptcp բաժանեմ, -եցի to divide
  • երկու two
  • կանգուն, -գնոց cubit
  • երկայնութիւն length (երկանեմ, -եցի to lengthen, stretch)
  • մօրուք, -րուաց beard
  • մասն, -սին, -սանց part, bit, portion (Meillet, Altarm. Elementarbuch § 58)

Եւ բարւոք ճգնութեամբ ի խորին ծերութիւն հասեալ հանգեաւ ի Քրիստոս։

  • բարւոք good
  • խոր, -ոց deep, profound (here with ի, deeply, profoundly)
  • ծերութիւն old age
  • հասեալ aor ptcp հասանեմ, հասի to arrive at, reach, obtain
  • հանգեաւ 3sg aor m/p հանգչիմ, հանգեայ to rest, take repose, die

Three sälam-verses (Gǝʿǝz hagiography)   Leave a comment

It occurred to me that it’s been a while since we’ve looked at any Gǝʿǝz texts, so here are few lines with vocabulary and English translation for some saints (chosen relatively randomly). These are sälam-verses, the five-line rhyming poems that occur in the Ethiopian synaxarion.

Faith, Hope, and Charity/Pistis, Elpis, and Agape PO 9:450

These famous female martyr-saints named after the virtues are often, but not here, named with Wisdom/Sophia (BHO 1082-1085; cf. here).

ሰላም ፡ ሰላም ፡ ደናግል ፡ ሠላስ፤

ጲስ ፡ ጢስ ፡ አላጲስ ፡ ወአጋጲስ፨

አመ ፡ ኮና ፡ ስምዓ ፡ በእንተ ፡ ኢየሱስ ፡ ክርስቶስ፨

ኢያውዓየ ፡ ሥጋሆን ፡ ነበልባለ ፡ እሳት ፡ መብዕስ፨

ወኢያድመነ ፡ ላህዮን ፡ ጢስ፨

Greetings, greetings, three virgins,

Pistis, Elpis, and Agape!

When they became martyrs for Jesus Christ,

The harmful flame of fire did not consume them,

And the smoke did not cloud their beauty.

  • አውዐየ፡ to burn, consume (the form here i- + awʿayä > iyawʿayä [see Dillmann § 48.6, p. 92])
  • ነበልባል፡ flame
  • መብዕስ፡ (i.e. መብእስ፡) harmful, tormenting, severe
  • አድመነ፡ (also አደመነ፡) to cloud, cover with a cloud (i- + admänä > iyadmänä)
  • ላህይ፡ (i.e. ላሕይ፡) beauty
  • ጢስ፡ smoke

Matthew/Mattai/Matewos PO 9: 268

The sälam is straightforward in its details, but it is a good example of how the Gǝʿǝz word order can be moved around in this literary form. This Matewos celebrated here is associated with the conversion of the sibling saints Behnam and Sara.

ሰላም ፡ ለማቴዎስ ፡ ነቢረ ፡ ገዳም ፡ ዘአንኃ፨

አምሳለ ፡ በግዕ ፡ ጸጕረ ፡ እስከ ፡ ተሞጥሐ፨

ከመ ፡ ያርኢ ፡ ጽድቆ ፡ ወተአምሪሁ ፡ ስቡሐ፨

ሐፀበ ፡ በማየ ፡ ጥምቀት ፡ አባለ ፡ መርምህናም ፡ ርሱሐ፨

ወአባለ ፡ ሳራ ፡ እምለምጽ ፡ በህየ ፡ አንጽሐ፨

Greetings to Matewos, who dwelt in the desert a long time,

To the point that he clothed himself in fleece like a sheep!

To show glorious his uprightness and miracles

He washed the filthy flesh of Mar Behnam in the water of baptism

And there cleansed of leprosy the flesh of Sara.

  • አንኀ፡ (also አኖኀ፡, C √nwḫ) to do for a long time
  • በግዕ፡ sheep
  • ጸጕር፡ hair, fleece
  • ተሞጥሐ፡ to clothe o.s., wear
  • ሐፀበ፡ (ኀፀበ፡) to wash away
  • አባል፡ flesh, limb, body part
  • ርሱሕ፡ dirty, defiled, impure (antonym: ንጹሕ፡, from which root we have a verb below)
  • ለምጽ፡ leprosy
  • አንጽሐ፡ to cleanse, purify

Bikabes (spelled ቢከብስ፡ or ቢካቦስ፡) PO 9:499-501

The saint, a soldier, is said to come from Ašmūn Ṭanāh. His Christianity was revealed to a ruler. With others he confesses his Christianity before this ruler, who then gives them a chance to renounce their faith and to sacrifice to the gods: they don’t, and tortures ensue, which the saint survives.

ወለቅዱስሰ ፡ አባ ፡ ቢከብስ ፡ ኰነኖ ፡ ኵንኔ ፡ ዓቢየ ፡ ወብዙኃ ፡ ወሞቅሖ ፡ በሐጺን ፡ ወወደዮ ፡ ውስተ ፡ መንኰራኵራት ፡ ወሰቀሎ ፡ ቍልቍሊተ ፡ ወመተሮ ፡ መለያልያቲሁ።

As for Abba Bikabes, he tortured him severely and much: he chained him with iron, put on the torture wheels, hung him upside down, and cut his limbs.

  • መንኰራኵር፡ (pl. መንኵራኵር፡ and as above) (torture) wheel (see here)
  • ሰቀለ፡ to hang, crucify
  • ቍልቍሊተ፡ upside down
  • መተረ፡ to cut
  • መሌሊት፡ (pl. መለያልይ፡ and as above) limb, body part

Next, the ruler puts these Christians into a boat headed to Baramuni* for 27 days in which they had naught to eat or drink, followed by further tortures, which this time bring an end to the saint. A rich man takes the saint’s body, prepares it for burial, and sends it to Ašmūn Ṭanāh, where a church is built in his name. The sälam at the end is as follows:

ሰላም ፡ ለአባ ፡ ቢካቦስ ፡ ዘኮኖሙ ፡ ተባያጼ፨

ለ፺ወ፭ሰማዕታተ ፡ ክርስቶስ ፡ እንበለ ፡ ግጋፄ፨

ጣዖተ ፡ አሕዛብ ፡ ይዝልፍ ፡ ወንጉሦሙ ፡ ዓማፄ፨

ለዘ ፡ ጥቡዕ ፡ ኢመጽኦ ፡ ድንጋፄ፨

እንዘ ፡ ይመትሩ ፡ ሥጋሁ ፡ በማኅፄ፨

Greetings to Abba Bikabes, who became a companion

To the ninety-five martyrs of Christ without fear,

Reviling the idols of the peoples and their lawless king!

No terror came upon the steadfast [saint]

As they cut his flesh with an axe.

  • ተባያጺ፡ companion
  • ግጋጼ፡ fear
  • ዘለፈ፡ to revile, refute, disprove
  • ዓማፂ፡ unjust, lawless, wicked
  • ጥቡዕ፡ steadfast, eager, bold
  • ደንጋፄ፡ terror, dread, amazement
  • ማኅፄ፡ (i.e. ማሕጼ፡) axe

*For both toponyms mentioned here see Amélineau, Géographie, p. 88; (and note the story for John of Ašmūn Ṭanāh there; cf. p. 170 and 457).

Excerpts from the martydom tale of Goharine &c. in the Armenian synaxarion (with a talking decapitated head!)   Leave a comment

As I’ve done before (see also here), here are a few sentences from the Armenian synaxarion together with Bayan’s French translation. I’ve made a few notices of the Armenian vocabulary, too, ad usum scholarum. The story here (for 24 Hrotic’/30 July) is the martyrdom of Goharine and her brothers (nothing in BHO; summary in English here), set, it seems, in the twelfth century. The PO text (21: 795-799) and FT is here.

795

հայրն իւրեանց Դաւիթ գերեալ ի Տաճկաց որ եւ դարձուցին զնա ի կրօնս իւրեանց, եւ զանդրանիկ որդի նորա։

  • գերեալ ptcp գերեմ, -եցի to take prisoner, capture
  • Տաճիկ, -ճկաց Arab; Turk
  • դարձուցանեմ, -ուցի to turn, convert
  • կրօն, -նից religion; custom; way of life; sect
  • անդրանիկ, -կաց oldest, first-born

Leur père David fut emmené captif par les Musulmans qui le convertirent à leur religion ainsi que son fils aîné.

************

796

Իսկ մայրն իւրեանց հաստատուն եկաց ի հաւատսն որ ի Քրիստոս, եւ բարեպաշտութեամբ սնոյց զորդիս իւր.

  • հաստատուն firm, solid, constant
  • եկաց 3s aor of կամ to stand (Meillet § 112)
  • հաւատ, -ոյ, -ք, -տոց faith, belief, creed
  • բարեպաշտութիւն piety, religion
  • սնոյց 3s aor of սնուցանեմ, -ցի, սնո՛ to nourish, instruct (see the end of the post for more on this verb)

Mais leur mère demeura ferme dans sa foi au Christ, et éleva pieusement ses enfants;

************

եւ վասն արիութեանն իւրեանց զինուորեցան բռնաւորին Տաճկաց Ալի Բասանայ, յազգէ Դանշմանացն որ տիրէր Սեբաստիոյ եւ կողմանցն Պոնտոսի,

  • արիութիւն bravery, courage (արի brave, courageous)
  • զինուորեցան 3pl aor mid/pas զինուորեմ, -եցի to enlist, maintain soldiers (so in the mid/pas, to be enlisted in the army)
  • բռնաւոր violent; tyrant
  • ազգ, -աց nation, people
  • տիրէր 3s impf տիրեմ, -եցի to rule, seize, conquer
  • կողմն, -մանաց quarter, country, region

ceux-ci à cause de leur courage s’enrôlèrent dans l’armée du tyran musulman Ali Bassan, de la race des Danishmends, qui régnait à Sébaste et sur les contrées du Pont;

************

այր գազանաբարոյ եւ արիւնախանձ մոլեալ ընդդէմ քրիստոնէից։

  • գազանաբարոյ fierce, savage (գազան beast)
  • արիւնախանձ bloodthirsty, cruel (արիւն, արեանց blood)
  • մոլեալ ptcp of մոլեմ, -եցի to drive made (so here, raging, furious)
  • ընդդէմ against

homme d’un naturel bestial, assoiffé de sang, et fou furieux contre les chrétiens.

************

Նոքա որդիք են տաճկի եւ թողեալ զօրէնս մեր կան քրիստոնէութեամբ, գարշին ի կերակրոց մերոց, եւ ոչ կան յաղօթս ընդ մեզ։

  • թողում, թողի to abandon, give up
  • օրէնք, օրինաց faith, religion
  • կան (2x) 3pl pres կամ, կացի to be, exist, live, remain, stand
  • գարշիմ, -եցայ to detest, hate, abhor
  • կերակուր, -կրոց food
  • աղօթք, -թից prayer

Ce sont les enfants d’un musulman, qui ont abandonné notre religion, vivent en chrétiens, répugnent à nos mets et ne prient point avec nous.

************

797

Ռատիոս գնաց ի վանքն եւ եղել կրօնաւոր։

  • գնաց 3s aor. ind. գնամ, գնացի to go
  • վանք convent, monastery
  • եղել 3s aor եղանիմ to become
  • կրօնաւոր monk (< կրօն, -ք, -նից religion, faith; religious order, monastic life)

Ratios se retira dans un couvent et se fit religieux.

************

…հրամայեաց փորել զերկիր եւ թաղել զԳոհարինէ մինչեւ ի մէջսն, եւ նետաձիգ լինել ի նա ամենայն բազմութիւնն։

  • հրամայեաց 3s aor հրամայեմ, -եցի to command
  • փորել inf փորեմ, -եցի to dig
  • թաղել inf թաղեմ, -եցի to bury
  • մէջ, միջոյ, -ով (pl.) middle > waist
  • նետաձիգ լինել to shoot an arrow (cf. նետ, -ից arrow, shaft, dart)
  • բազմութիւն crowd, multitude

…il ordonna de creuser la terre et d’y enterrer Gohariné jusqu’à la taille, et commanda à toute la foule de lui lancer dex flèches.

************

798

Եւ բարկացեալ անօրէնն հրամայեաց զԳոհարինէ հեղձամղձուկ առնել ի ջուրն հեղեղատին. եւ զՏունկիոս եւ զԾամիդէս ածել զառաջեաւ, եւ զՌատիոս պրկել փոկովք եւ հարկանել։

  • բարկացեալ angry, in a rage (cf. բարկանամ, -ացայ to be angry)
  • անօրէն unjust, wicked
  • հեղձամղձուկ suffocated, choked (adj.)
  • առնել inf առնեմ, արարի to make, cause (w/ prev. and foll. words: to drown)
  • ջուր, ջրոյ water
  • հեղեղատ, -աց torrent (cf. հեղեղ, -աց torrent, flood)
  • ածել inf ածեմ, ածի to fetch, carry, bring
  • զառաջեաւ before, in front (adv.)
  • պրկել inf պրկեմ, -եցի to bind
  • փոկ, -ոց/-աց leather thong, strap
  • հարկանել inf հարկանեմ, հարի to beat, strike

L’infidèle, irrité, ordonna de noyer Gohariné dans les eaux du torrent et d’introduire en sa présence Tounkios, Dsamidès, puis d’enserrer fortement Ratios dans des lanières et de le frapper.

************

եթէ թողուս մեզ կեալ քրիստինէութեամբ, եւ քեզ ծառայեսցուք միամտութեամբ, ապա թէ ոչ այլ իրք մի՛ հարցաներ ընդ մեզ. քրիստոնէայք եմք, զոր ինչ առնելոց ես արա՛։

  • թողուս 2s pres թողում, թողի to let, leave, allow
  • կեալ inf կեամ to live
  • ծառայեսցուք 1p aor ծառայեմ, -եցի to serve, wait upon
  • միամտութիւն sincerity, fidelity, simplicity
  • իր, -ի, -աց thing, affair
  • հարցաներ 2s imv հարցանեմ, -ցի to ask
  • եմք 1p pres եմ to be
  • առնելոց ptcp gen.pl. [NB -եալ > -ելV] առնեմ, արարի to do
  • ես 2s pres եմ to be
  • արա՛ 2s imv առնեմ, արարի to do

…si tu nous laisses vivre en chrétiens, nous te servirons fidèlement; dans le cas contraire, ne nous fais plus de questions: nous sommes chrétiens; fais ce que tu as à faire.

************

799

Եւ տարեալ ի տեղի կատարմանն հատին զգլուխ երանելոյն Ռատիոսի։ Եւ հատեալ գլուխն խօսէր եւ քաջալերէր զեղբարսն մի՛ երկնչել ի մահուանէ։

  • տարեալ ptcp տանիմ, տարայ to lead [NB -ն- in pres, -ր- in aor]
  • տեղի, -ղւոյ, -ղեաց place, spot, site
  • կատարումն end, death, completion (here gen.sg.; see Meillet § 56 for nouns in -մն)
  • հատին 3p aor հատանեմ, հատի to cut
  • գլուխ, գլխոց head
  • երանեալ blessed, happy [again NB -եալ > -ելV] (cf. in Ps 1:1, Երանեալ է այր որ ո՛չ գնաց ՛ի խորհուրդս ամպարշտաց, but the Beatitudes have a different, but related adjective: Երանի́ աղքատաց հոգւով, etc.)
  • հատեալ ptcp հատանեմ, հատի to cut
  • խօսէր 3s impf խօսիմ, -եցայ to speak
  • քաջալերէր 3s impf քաշալերեմ, -եցի to encourage, embolden
  • եղբայր, եղբաւր, եղբարց  brother (Meillet § 57b)
  • երկնչել inf  երկնչիմ, -կեայ, -կի՛ր to fear
  • մահ, մահու/մահուան death (Meillet § 59f)

Les ayant menés au lieu de l’exécution, ils tranchèrent la tête au bienheureux Ratios. Mais la tête tranchée parla à ses frères et les encouragea à ne point craindre la mort.

************

On the form սնոյց. The 3s aor ends in -ոյց, the 1s being -ուցի. For the alternation ոյ/ու (see Meillet, p. 18; Godel §2.222), cf. լոյս light, with gen/dat/abl լուսոյ; that is, -ոյ- in closed syllable, -ու- in open syllable.

Here are a few more occurrences of the form (also with the imper in Ex 2:9), with the Greek for the biblical texts:

Ex 2:9 եւ ասէ ցնա դուստրն փարաւոնի. ա́ռ զմանուկդ, եւ սնո́ ինձ զդա. եւ ես տաց քեզ զվարձս քո։ Եւ ա́ռ կինն զմանուկն՝ եւ սնոյց զնա։ εἶπεν δὲ πρὸς αὐτὴν ἡ ϑυγάτηρ Φαραω Διατήρησόν μοι τὸ παιδίον τοῦτο καὶ ϑήλασόν μοι αὐτό, ἐγὼ δὲ δώσω σοι τὸν μισϑόν. ἔλαβεν δὲ ἡ γυνὴ τὸ παιδίον καὶ ἐϑήλαζεν αὐτό.

Dt 1:31 զի սնո́յց զքեզ տ(է)ր ա(ստուա)ծ քո, ո(ր)պ(էս) սնուցանիցէ ոք զորդի իւր ὡς ἐτροϕοϕόρησέν σε κύριος ὁ ϑεός σου, ὡς εἴ τις τροϕοϕορήσει ἄνϑρωπος τὸν υἱὸν αὐτοῦ

1Sam 1:23 Եւ նստա́ւ կինն եւ սնո́յց զորդին իւր՝ մինչեւ հատոյց զնա ՛ի ստենէ։ καὶ ἐκάϑισεν ἡ γυνὴ καὶ ἐϑήλασεν τὸν υἱὸν αὐτῆς, ἕως ἂν ἀπογαλακτίσῃ αὐτόν.

Ps 22:2 եւ առ ջուրս հանգստեան սնոյց զիս։ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέϑρεψέν με

Acts 7:21 եւ յընկեցիկն առնել զնա՝ եբարձ զնա դուստրն փառաւոնի, եւ սնոյց զնա ի́ւր յորդեգիրս։ ἐκτεϑέντος δὲ αὐτοῦ ἀνείλατο αὐτὸν ἡ ϑυγάτηρ Φαραὼ καὶ ἀνεϑρέψατο αὐτὸν ἑαυτῇ εἰς υἱόν.

Agat. § 37 եւ մերձաւորեալ զնա սնոյց դայեկօք երկիւղիւն Քրիստոսի. Thomson, p. 53: “And he was brought up by his tutors [lit. he (i.e. an unnamed person), having adopted him, raised him with tutors (n. on p. 458)] in the fear of Christ.”

%d bloggers like this: