Archive for the ‘lectionary’ Tag

On 4 Ezra in Old Georgian, with a synoptic text sample of 5:22-30   1 comment

Liv Ingeborg Lied (here), taking as a starting point a recent article by Alin Suciu, has recently made some important remarks on 4 Ezra in Syriac. Here I would like to add a little about this text in Old Georgian. First, note these editions, with the sigla that I will use below:

  • AB = Robert P. Blake, “The Georgian Version of Fourth Esdras from the Athos Manuscript,” Harvard Theological Review 22 (1929): 57–105.
  • JB = Robert P. Blake, “The Georgian Version of Fourth Esdras from the Jerusalem Manuscript,” Harvard Theological Review 19 (1926): 299–375.
  • JL = K. Danelia, S. Č’xenkeli, and B. Šavišvili, ქართული ლექციონარის პარიზული ხელნაწერი/Парижская рукопись грузинского лекционария, vol. 1 (Tbilisi, 1987), vol. 2 (Tbilisi, 1997). Available at TITUS here.
  • OJ = Cʻiala Kʻurcʻikiże, ძველი აღთქმის აპოკრიფების ქართული ვერსიები (X-XVIII სს. ხელნაწერთა მიხედვით), vol. 1 (Tbilisi, 1970). Available at TITUS here.
  • Michael Tarchnišvili, Le Grand lectionnaire de l’église de Jérusalem (ve-viiie S.) I, CSCO 188-189 / Scr. Ib. 9-10 (Louvain, 1959); Le Grand lectionnaire de l’église de Jérusalem (ve-viiie S.) II, CSCO 204-205 / Scr. Ib. 13-14 (Louvain, 1960).

The full book is available in AB, JB, and OJ. For these non-lectionary manuscripts, JB + AB ≈ OJ. Lied notes that parts of 4 Ezra appear in some Syriac lectionaries, and we see the same phenomenon in Georgian. The Georgian lectionary includes 5:22-30 and 8:6-36. For the verses as numbered in JL, which agree with the usual numbering, note:

  • JL 5:22-30 = OJ 3:22-30
  • JL 8:6-36 = OJ 6:6-36

The numbering in Blake’s editions differs from both of these and is produced as-is below.

As an example of the variety that we find in these texts, I offer a text sample of 4Ezr 5:22-30 according to JL, OJ, JB, and AB. (No judgement on textual primacy is necessarily implied in this order.) As usual when multiple textual versions are compared, various differences (grammatical constructions, constituent order, vocabulary, etc.) become manifest. (Not all of these are observable in English translations of those versions, of course.) As will be seen, there are some notable variants across these Georgian versions. In her post, Lied rightly stresses that “[t]here is still much research to be done on the reception history of 4 Ezra in the Christian East”. This research must include Old Georgian. I hope that the text sample given below, supplied with an English translation for those who do not read Georgian, will show that the Georgian witnesses to 4 Ezra certainly merit inclusion in any textual discussion of the book, whatever the language from which they were translated.

In the Georgian lectionary, the text below is read on Epiphany. In Tarchnišvili’s ed., the reading is introduced with the words ა : საკითხავი : ეზრა წინაჲსწარმეტყუელისაჲ :, “Reading I: Ezra the Prophet”. Barring punctuation and a minor orthographic difference (სიძულვილით instead of სიძულილით), the incipit and desinit of the passage (which is all Tarchnišvili gives) match JL. I have made a few changes to align the verses with JL; such places are marked with *. I have changed გან to -გან in Blake’s editions. First I give each text with an English translation, verse-by-verse, and then after that, for students of Old Georgian I supply the texts with notes on vocabulary and grammar at the first appearance of given forms.

5:22

JL5:22 და შთაიხუა გულმან ჩემმან შჯული მეცნიერებისაჲ. ვიწყე სიტყუად წინაშე ანგელოზისა მიერ მეცა,
And my heart took in the law of knowledge. I also began to speak from it before the angel.

OJ3:22 და შთაიცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა,
And my heart put on the soul of knowledge, and then I also began to speak before the Most High.

JB2.1.3 და შთაეცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ: ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა *
And my heart put on the soul of knowledge. Then I also began to speak before the Most High.

AB2.1.3 და შთაიცუა გულმან ჩემმან გული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად წინაშე მაღლისა მერმეცა, *
And my heart put on the soul of knowledge, and then I also began to speak before the Most High.

5:23

JL5:23 და ვთქუ: უფალო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი;
And I said, “Lord, from all the high forests of the earth and from the trees you have chosen a vine for yourself.

OJ3:23  და ვთქუ: უფალო ღმერთო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთა მისთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი,
And I said, “Lord God, from all the high forests of the earth and from its trees you have chosen a vine for yourself.

JB2.2.1  და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.
And I said, “Lord God, from all the high forests of the earth and from the trees you have chosen a vine for yourself.

AB2.2.1 და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან მისთა გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.
And I said, “Lord God, from all the high forests of the earth and from its trees you have chosen a vine for yourself.

5:24

JL5:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი;
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

OJ3:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი; *
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

JB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

AB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

5:25

JL5:25 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათაგან ადიდე შენდად ერთი და ყოველთაგან ქალაქთა შჱნებულთა ჩინებულ ჰყავ შენდად და წმიდა ჰყავ სიონი.
And from all the abysses of the earth and from the seas you have honored for yourself a single one, and from all the built-up cities you have made a chosen one for yourself, and you have made Zion holy.

OJ3:25 და ყოველთაგან ყუავილთა — შროშანი; და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარჱ — იორდანე; და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ შენდად სიონი;
And from all the flowers, a lily, and from all the abysses of the earth and seas you have enlarged for yourself one river, Jordan, and from all the built-up cities you have made Zion holy for yourself.

JB2.2.3 და ყოველთაგან ყუავილთა შროშანი. და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარე იორდანე. და ყოველთაგან შენებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ შენდად სიონი.
And from all the flowers, a lily, and from all the abysses of the earth and seas you have enlarged for yourself one river, Jordan, and from all the built-up cities you have made Zion holy for yourself.

AB2.2.3 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდჱ შენდად ერთი მდინარჱ. და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ სიონი შენდად.
And from all the abysses of the earth and seas you have enlarged for yourself one river, and from all the built-up cities you have made Zion holy for yourself.

5:26

JL5:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ-სდებ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა სათნო იყავ ცხოვარი ერთი.
And from all the birds created you name [named?] for yourself one dove, and from all the things you created you have found one sheep pleasing.

OJ3:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა ცისათა სახელ-სდევ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ერთი ცხოვარი;
And from all the created birds of the sky you have named for yourself one dove, and from all the animals you created you have found one sheep pleasing for yourself.

JB2.2.4 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ სდევ შენდად ტრედსა. და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო ჰყავ შენდად ცხოვარი.
And from all the created birds you have named for yourself a dove, and from all the animals you created you have found one sheep pleasing for yourself.

AB2.2.4 და ყოველთაგან მფრინველთა ცისათა სახელ სდევ შენდად ტრედსა ერთსა. და ყოველთაგან საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ცხოვარი ერთი.
And from all the created birds of the sky you have named for yourself one dove, and from all created animals you have found one sheep pleasing for yourself.

5:27

JL5:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერ საზეპურო ჰყავ ერი შენი ისრაჱლი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელიცა შეიყუარე.
And from everyone you brought into existence you made an elect people, your people Israel, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you also loved.

OJ3:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საზეპურო ჰყავ ერი ერთი ისრაელი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელცა შეიყუარე.
And from all the peoples you brought into existence you made one people, Israel, elect, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you also loved.

JB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საკუთრად შენდად ჰყავ ერი ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელი შეიყუარე:
And from all the peoples you brought into existence you made one people, Israel, your own, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you loved.

AB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთაგან ერთა საზეპურო ჰყავ ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელცა შეიყუარე:
And from all the peoples you brought into existence you made one, Israel, elect, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you also loved.

5:28

JL5:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და დააბნიე ერთი იგი შენი მხოლოდ-შობილი ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have scattered that one, your only begotten, among everyone.

OJ3:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და განაბნიე მხოლოდ-შობილი შენი ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have dispersed your only begotten among everyone.

JB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე მხოლოდ შობილი შენი ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have dispersed your only begotten among everyone.

AB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე ყოველი მხოლოდ შობილი შენი და ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have dispersed all your only begotten, and among everyone.

5:29

JL5:29 და დასთრგუნე მცვალებელნი შჯულისა შენისანი.
And you have trodden underfoot those who interchange your law.

OJ3:29 და დასთრგუნენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა. …
And you have trodden underfoot those who oppose your law, and them that believe your law…

JB2.2.7 და დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.
And those who oppose your law tread underfoot them that believe your law.

AB2.2.7 დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.
Those who oppose your law tread underfoot, too, them that believe your law.

5:30

JL5:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, ჴელთა შინა შენთა ჯერ-არს სწავლაჲ.
If you really hated your people, the punishment should be at your hands.”

OJ3:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, შენთა ჴელთა შინა ჯერ-არს სწავლაჲ.
If you really hated your people, the punishment should be at your hands.”

JB2.2.8 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ჻
If you really hated your people, the punishment should be at your hands.”

AB2.2.8 უკუე სიძულილით მოიძულჱ ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ ჩემი჻
Well, you really hated your people: the punishment should be at your hands.”

Finally, for students of old Georgian:

5:22

JL5:22 და შთაიხუა გულმან ჩემმან შჯული მეცნიერებისაჲ. ვიწყე სიტყუად წინაშე ანგელოზისა მიერ მეცა,

  • შთა-ი-ხუ-ა aor 3sg შთახუმა to take (down)
  • შჯული (სჯული) law
  • მეცნიერებაჲ knowledge
  • ვ-ი-წყ-ე aor 1sg წყება to begin

OJ3:22 და შთაიცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა,

  • შთა-ი-ცუ-ა aor 3sg შთაცუმა to clothe, put on
  • მაღალი high

JB2.1.3 და შთაეცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ: ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა *

AB2.1.3 და შთაიცუა გულმან ჩემმან გული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად წინაშე მაღლისა მერმეცა, *

5:23

JL5:23 და ვთქუ: უფალო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი;

  • მაღნარი grove (high) forest (cf. ტყეჲ forest)
  • ხეჲ tree
  • გამო-ი-რჩი-ე aor 2sg გამორჩევა to choose, select
  • ვენაჴი vine

OJ3:23  და ვთქუ: უფალო ღმერთო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთა მისთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი,

JB2.2.1  და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.

AB2.2.1 და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან მისთა გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.

5:24

JL5:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი;

  • იატაკი ground, earth

OJ3:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი; *

JB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.

AB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.

5:25

JL5:25 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათაგან ადიდე შენდად ერთი და ყოველთაგან ქალაქთა შჱნებულთა ჩინებულ ჰყავ შენდად და წმიდა ჰყავ სიონი.

  • უფსკრული abyss, bottomless (cf. ფსკერი ground, bottom)
  • ა-დიდ-ე aor 2sg დიდება to praise, honor
  • შე/ჱნებული  built, constructed (for the root, cf. Arm. շինեմ to build; in Georgian note the sobriquet დავით აღმაშენებელი, David the Builder, Georgian king from 1089-1125)
  • ჩინებული choice, lofty, noble
  • ჰ-ყავ aor 2sg ყოფა to make

OJ3:25 და ყოველთაგან ყუავილთა — შროშანი; და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარჱ — იორდანე; და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ

  • შენდად სიონი;
  • ყუავილი flower
  • შროშანი lily (MP sōsan [for Sogdian, cf. ms C2 83v2, with Sims-Williams’ note on p. 163], Aram šōšan (Syr šawšantā), Arm շուշան)
  • გან-ა-დიდ-ე aor 2sg განდიდება to enlarge, increase
  • მდინარეჲ river

JB2.2.3 და ყოველთაგან ყუავილთა შროშანი. და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარე იორდანე. და ყოველთაგან შენებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ შენდად სიონი.

AB2.2.3 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდჱ შენდად ერთი მდინარჱ. და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ სიონი შენდად.

5:26

JL5:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ-სდებ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა სათნო იყავ ცხოვარი ერთი.

  • დაბადებული created, creature
  • მფრინველი bird (cf. მფრინვალეჲ flying)
  • სახელ-ს-დებ pres 2sg სახელ-დება to name (the aor 2sg სახელ-ს-დევ, which differs in only one letter, would agree with the other Georgian versions, but note the acc ტრედსა ერთსა here and in the other versions)
  • ტრედი dove
  • სათნო ი-ყავ aor 2sg სათნო-ყოფა to find pleasing, enjoy (სათნოჲ pleasant, pleasing)
    ცხოვარი sheep

OJ3:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა ცისათა სახელ-სდევ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ერთი ცხოვარი;

  • ცაჲ heaven, sky
  • სახელ-ს-დევ aor 2sg სახელ-დება to name (but with the aor why is ტრედსა ერთსა acc?)
  • საცხოვარი animal, cattle, sheep

JB2.2.4 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ სდევ შენდად ტრედსა. და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო ჰყავ შენდად ცხოვარი.

AB2.2.4 და ყოველთაგან მფრინველთა ცისათა სახელ სდევ შენდად ტრედსა ერთსა. და ყოველთაგან საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ცხოვარი ერთი.

5:27

JL5:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერ საზეპურო ჰყავ ერი შენი ისრაჱლი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელიცა შეიყუარე.

  • შექმნული made, prepared
  • საზეპუროჲ chosen
  • გამოცდილი chosen
  • ნათესავი generation, people
  • მო-ჰ-მადლ-ე aor 2sg მომადლება to give, grant
  • შე-ი-ყუარ-ე aor 2sg შეყუარება to love, cherish

OJ3:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საზეპურო ჰყავ ერი ერთი ისრაელი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელცა შეიყუარე.

JB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საკუთრად შენდად ჰყავ ერი ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელი შეიყუარე:

  • საკუთარი (one’s) own

AB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთაგან ერთა საზეპურო ჰყავ ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელცა შეიყუარე:

5:28

JL5:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და დააბნიე ერთი იგი შენი მხოლოდ-შობილი ყოველთა თანა.

  • მი-გ-ი-ცემ-იეს perf 2sg მიცემა to give
  • ა-გინ-ე aor 2sg გინება to scold, reprimand, rebuke, malign
  • ძირი root
  • და-ა-ბნი-ე aor 2sg დაბნევა to scatter, disperse, cast away (NB ე/ი umlaut)
  • მხოლოდ-შობილი only begotten

OJ3:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და განაბნიე მხოლოდ-შობილი შენი ყოველთა თანა.

  • გან-ა-ბნი-ე aor 2sg განბნევა to scatter, disperse (as above, NB ე/ი umlaut)

JB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე მხოლოდ შობილი შენი ყოველთა თანა.

AB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე ყოველი მხოლოდ შობილი შენი და ყოველთა თანა.

5:29

JL5:29 და დასთრგუნე მცვალებელნი შჯულისა შენისანი.

  • და-ს-თრგუნ-ე aor 2sg დათრგუნვა to tread underfoot
  • მცვალებელი interchanging, exchanging

OJ3:29 და დასთრგუნენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა. …

  • და-ს-თრგუნ-ე-ნ aor 2sg N დათრგუნვა to tread underfoot
  • მაცილობელი fighting, quarrelsome
  • მორწმუნეჲ believing, faithful

JB2.2.7 და დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.

  • და-ს-თრგუნ-ვ-ენ pres 3pl O3 დათრგუნვა to tread underfoot

AB2.2.7 დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.

5:30

JL5:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, ჴელთა შინა შენთა ჯერ-არს სწავლაჲ.

  • სიძულილი hatred (and as v.n., to hate)
  • მო-ი-ძულ-ე aor 2sg მოძულება to hate (w/ the preverb uses a direct construction, but w/o — სიძულილი — uses an indirect construction)
  • ჯერ-არს to be reasonable, suitable, necessary
  • სწავლა to punish (also, to teach)

OJ3:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, შენთა ჴელთა შინა ჯერ-არს სწავლაჲ.

JB2.2.8 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ჻

AB2.2.8 უკუე სიძულილით მოიძულჱ ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ ჩემი჻

A lone Georgian word in a Greek manuscript   2 comments

It doesn’t take long studying manuscripts before you learn that straightforward categories like genre, language, and even script are not always uniform across an individual manuscript’s contents. And when we include in those contents the evidence of use, such as notes, by its handlers and readers, a manuscript may appear even more motley.

BL Add. 39602 is a late tenth-century Gospel lectionary (Gregory-Aland l 181) written in Cappadocia. (See Scrivener, Contributions to the Criticism of the Greek New Testament, pp. 50-52.) Here is the colophon:

BL Add. 39602, f. 220v

BL Add. 39602, f. 220v

Ἐγράφη τὸ τίμιον καὶ ἅγιον εὐαγγέλιον ἐπὶ Στεφάνου τοῦ θεοφίλου ἐπισκόπου Κισκίσσης· μηνὶ ιουνίῳ ἰνδικτιῶνος ηʹ ἔτους ϛυπη γραφὲν διὰ χειρὸς νικ. ϗ τ. (?)

This honored and holy Gospel-book was written for Stephanos the god-loving bishop of Kiskissa, in the month of June, in the 8th [year of the] indiction, in the year 6488 [anno mundi], by the hand of Nik. and …

This comes to the year 980. It was renewed in the next century, as a note on the following folio tells us. The original scribe named in the colophon could be Nikon, Nikolaos, or Nikētas. The manuscript eventually made its way to Mount Athos, the Monastery of Caracalla, whence Robert Curzon acquired it in 1837. (On this monastery and Curzon’s visit there, see his Visits to Monasteries in the Levant (1849), ch. 25, beg. p. 377.). It is probably there that some Georgian monk had written the word discussed below. (See the bibliography at the end of the post for just a few sources on Georgian connections to Mount Athos.)

On f. 1r (see the full page here), below the left column, which ends with John 1:7 in Greek, stands an abbreviated Georgian word.

BL Add. 39602, f. 1r

BL Add. 39602, f. 1r

The word is written small in nusxuri script ⴑⴞⴐⴁⴢ, with an abbreviation mark; in full it would be ⴑ(ⴀ)ⴞ(ⴀ)ⴐ(ⴄ)ⴁ(ⴀ)ⴢ, in mxredruli სახარებაჲ. It’s the common word for Gospel, derived from ხარება, “to rejoice, hear good news; tell, announce”. If there are other Georgian notes recorded in this manuscript, I’ve not found them yet. Who knows why we have the word written here? Anyone with even a smattering of Greek would be able to tell that this is a Gospel-book, so it is likely not just a mere identifying label for those more familiar with Georgian than Greek. It may be that a Georgian reader simply appreciated the connection made between himself and this book and realized that connection by penning the word “Gospel” in his own language onto the manuscript’s first page of text, where John’s Gospel begins. Whatever the reason the word appears, we have it as a reminder of the sometimes miscellaneous quality of what a manuscript may present to us as we study it, and a reminder of the various readers, like ourselves, that may have come across it.

Bibliography

(See also a few more sources listed here from the Library of Congress.)

Blake, R. P. (1929a). The Athos Codex of the Georgian Old Testament. The Harvard Theological Review, 22: 33–56.

Blake, R. P. (1929b). The Georgian Version of Fourth Esdras from the Athos Manuscript. The Harvard Theological Review, 22: 57–105.

Blake, R. P. (1931). Catalogue des manuscrits géorgiens de la bibliothèque de la Laure d’Iviron au Mont Athos. Revue de l’Orient Chrétien, 28: 289–361.

Blake, R. P. (1933). Catalogue des manuscrits géorgiens de la bibliothèque de la Laure d’Iviron au Mont Athos. Revue de l’Orient Chrétien, 29: 114–159, 225–271.

Brosset, M.-F. (1862). Explication de quelques inscriptions, photographiées par Sévastianof, au mont Athos. Bulletin de l’Académie Impériale Des Sciences de St. Pétersbourg, 4: 1–16. Available here.

Ebanoidze, M., & Wilkinson, J. (2001). Timothy Gabashvili. Pilgrimage to Mount Athos, Constantinople and Jerusalem, 1755-1759. Richmond, Surrey: Curzon.

Marr, N. Y. (1901). Агіографическіе матеріалы по грузинскимъ рукописямъ Ивера (Hagiographical Material from Georgian Mss on Mt. Athos, Iveron). St. Petersburg.

The pericope adulterae (John 7:53-8:11) in a Syriac-Arabic (Garšūnī) lectionary   5 comments

The famous passage known as the pericope adulterae, about which there is a long bibliography and on which Chris Keith has written perhaps most recently (e.g. this survey paper and this book), is not a regular part of the Bible in Syriac. That is, it is not in the typical text of the Peshitta, nor in the Old Syriac, nor even the Harqlean, but we have traces of it, on which see Gwynn, Remnants of the Later Syriac Versions of the Bible (1909), lxxi-lxxii, texts on 41-49, and notes on 140. Gwynn (lxxii) refers to a late Syriac copy, which he does not print, “judging from internal evidence that it was merely a translation from the Latin Vulgate probably connected with the action of the Synod of Diamper,” but he does give some Syriac texts of the passage. The situation with biblical texts in Arabic versions generally being more complicated than Syriac, we can’t say much without further work, but in my recent cataloging work I have come across a copy of the passage in both languages in a late seventeenth-century lectionary (CCM 64) with Syriac and Garšūnī in parallel columns. According to this manuscript’s long colophon on ff. 202r-205r, the book was finished on 7 Ḥzirān (June), a Friday, 1695 AD and 2006 AG, written in the village of ʕayn Tannūr by a scribe named ʕabdā l-ḥad, whose name is given explicitly and also cryptically and acrostically in the series of words ʕabdā bṣirā dawyā allilā lellā bannānā d-šiṭ min kolhon bnaynāšā (“unworthy slave, weak, insignificant, foolish, slothful, more wretched than anyone”).

The text appears in the lection on ff. 77v-80r, for the fifth Sunday of the Fast (Lent), which contains John 7:37-8:20. In a marginal note, the scribe notifies the reader that the verses we call 7:53-8:11 are not in Syriac copies, but he has translated them from Latin:

CCM 64, f. 79r, marginal note

CCM 64, f. 79r, marginal note

Know, dear reader, that this pericope [pāsoqā] is lacking in our Syriac copy [lit. the copy of us Syriac people], but we have seen it among the Latins [r(h)omāyē], and we have translated it into our Syriac language and into Arabic. Pray for the poor scribe!

John 7:53, in both languages is written interlinearly, but 8:1-8:11 appear just like the rest of the text. (The word pāsoqā above can mean “verse” as well as “section, pericope”; given the history of this passage, in Syriac and other languages, I have taken the word to have the latter meaning here, and not to be merely a reference to the interlinear verse.) Were it not for the marginal note, the reader would have no idea that the passage does not normally occur in the text. Here, then, is a little something for other Syriac and Arabic/Garšūnī readers; I have not compared this Syriac version carefully with those given by Gwynn, but for anyone who wishes to do so, here it is. Happy reading!

CCM 64, f. 79r

CCM 64, f. 79r

CCM 64, f. 79v

CCM 64, f. 79v

CCM 64, f. 80r

CCM 64, f. 80r

The original manuscript of ʿAbdišoʿ of Nisibis’ Gospel in Rhymed Prose?   2 comments

One of the more interesting texts of Arabic Christian literature that has hitherto escaped a close philological study of the whole is the Gospel text of ʿAbdišoʿ bar Brikhā of Nisibis (d. 1318; see further Childers 2011). The work is interesting especially because of its form: it is a translation (or better, a paraphrase) of Gospel readings together with a general preface and some prologues to the four Gospels individually, but not in bare prose, but rather in saǧʿ, typically called “rhymed prose” in English (see the bibliography below for works touching saǧʿ). In at least four articles, Fr. Samir has focused on this particular work, including an edition and French translation of the prologues (1981) and the same for the general preface (1983). As far as I know, there is no translation of this very interesting, not to mention elegant, prefatory material in English, nor is there a complete edition of ʿAbdišoʿ’s Gospel text itself. Fr. Samir has laid excellent groundwork for this interesting text. My friend Salam Rassi has informed me about the edition from 2007 by Sami Khoury, but unfortunately I have not seen it and have no access to it. It is apparently fully vocalized, a welcome fact.

This work of ʿAbdišoʿ’s deserves to be more fully known by arabists, biblical scholars, and perhaps theologians. Students of Arabic can benefit from the aforementioned vocalized text of the work, if they have access to it; a dedicated lexicon would be an additional help. An English translation at least of the prefatory material if not the whole text would be appreciated by other readers.

NEST AC 11, f. 83v, with Mt 12:1-14

NEST AC 11, f. 83v, with Mt 12:1-14

Fr. Samir (1972: 176) says ten manuscripts (only seven in GCAL) of the work are known, but he does not list them there. Samir 1981 is based on USJBO 431 (341 in the article must be a misprint), NEST AC-11, BnF arabe 204, and Vat. arab. 1354. The first two manuscripts are available for study from HMML. (We might also mention USJBO 432, a kind of revision of ʿAbdišoʿ’s work that has also put the Gospels in their biblical, as opposed to lectionary, order.) But thanks to HMML’s partner, the Centre numérique des manuscrits orientaux (CNMO), there is yet another manuscript of this work available. It is not a manuscript that has been unknown, but it is a manuscript that has for some time been difficult, if not impossible, to access otherwise: Diyarbakır 127 = Macomber 12.37 = (now) CCM 91. For the history of the Chaldean collections of Mardin and Diyarbakır, now joined together, see Scher 1907, Scher 1908, Vosté 1937 (only Syriac), Macomber 1969 (only Syriac), and Macomber N.d. As to this collection, which has a number of important manuscripts across several genres — again, not necessarily unknown, but hardly accessible in recent decades, with even its existence and whereabouts uncertain — about which you will hear more, I hope, in the coming months, it is now being cataloged anew as it presently stands. As to this manuscript itself, Scher (1907: 411-412) rightly notes that we may have here the autograph of ʿAbdišoʿ’s rhymed Gospel, and if not the autograph, an early copy. In any case, it is a very early witness to the work, and no one in the future who works on the text will want to neglect a close study of it.

Following the bibliography below are some images from the manuscript, so that readers may get an idea of the text, and I have included a few transliterated lines so that even readers without Arabic can see some examples of the line-ending rhymes.

Bibliography

(A glance at the index to Sidney H. Griffith’s recently published The Bible in Arabic [Princeton and Oxford, 2013] reveals no references to ʿAbdišoʿ.)

Beeston, A.F.L. 1983. “The Role of Parallelism in Arabic Prose”. In Beesont et al. 1983: 180-185 (esp. 185).

Beeston, A.F.L. et al., eds. 1983. Arabic Literature to the End of the Umayyad Period. Cambridge.

Childers, J.W. 2011. “ʿAbdishoʿ bar Brikha”. In GEDSH 3-4.

Fahd, T., W.P. Heinrichs, and Afif Ben Abdesselem. 1995. “Sadjʿ”. In Encyclopaedia of Islam, 2d ed.: 732-738.

Graf, Georg. GCAL I 165-166.

Khoury, Sami. 2007. ʿAbdīshōʿ al-Ṣūbāwī. Anājīl ʿAbdīshūʿ al-Ṣūbāwī (d. 1318) al-musajjaʿa. 2 vols. Beirut: CEDRAC, 2007.

Latham, J.D. 1983. “The Beginnings of Arabic Prose Literature: The Epistolary Genre”. In Beeston et al. 1983: 154-179 (esp. 175-176).

Macomber, William F. 1969. “New Finds of Syriac Manuscripts in the Middle East”. ZDMG Suppl. I.2: 473-482 (esp. 479-482).

Macomber, William F. N.d. “A Checklist of the Manuscripts of the Combines Libraries of the Chaldean Cathedrals of Mardin and Diarbekir.” Not published.

Paret, R. 1983. “The Qurʾān — I”. In Beeson et al. 1983: 186-227 (esp. 196-198).

Samir, Samir Khalil Samir. 1972. “Date de composition de l’évangéliaire rimé de ʿAbdišuʿ”. Mélanges de l’Université Saint-Joseph 47: 175-181.

Samir, Samir Khalil Samir. 1981. “Les prologues de l’évangéliaire rimé de ʿAbdishuʿ de Nisibe”. Proche-orient chrétien 31: 43-70.

Samir, Samir Khalil Samir. 1983. “La Préface de l’évangéliaire rimé de ʿAbdishuʿ de Nisibe”. Proche-Orient chrétien 33: 19-33.

Samir, Samir Khalil Samir. 1985. “Une réponse implicite à l’iʿgâz du Coran”. Proche-orient chrétien 35: 225-237.

Scher, Addai. 1907. “Notice sur les manuscrits syriaques et arabes conservés à l’archevêché chaldéen de Diarbékir”. Journal asiatique 10: 331–362, 385–431.

Scher, Addai. 1908. “Notice des mss. syriaques et arabes conservés dans la bibliothèque de l’évêché chaldéen de Mardin”. Revue des bibliothèques 18: 64–95.

El-Tayib, Abdulla. 1983. “Pre-Islamic Poetry”. In Beeston et al. 1983: 27-113 (esp. 33).

Vosté, J.-M. 1937. “Notes sur les manuscrits syriaques de Diyarbékir et autres localités d’Orient”. Le Muséon 50: 345-351.

Images

CCM 91, f. 10r: title

CCM 91, f. 10r: title

“The translation of the sinner ʿAbdišoʿ…; he made the translation into Arabic in the year 699 AH and 1611 AG.” (= 1299/1300 CE; cf. Samir 1972)

CCM 91, f. 11v

CCM 91, f. 11v: from the preface

Lines 6-10 from the page above:

ʔamma baʕdu fa-lammā kāna al-naqlu min luɣatin ilá luɣatin ʔuxrá
min ɣayri ʔifsādin wa-lā tabdīlin li-l-maʕná
wa-lā taxlīṭin li-ǧumali ‘l-kalāmi wa-maqāṭiʕih
wa-lā taḥrīfin li-l-qawli ʕan ʔīrādi mubdiʕih
maʕa muḥāwalati ‘l-faṣāḥati fī ‘l-luɣati ‘l-manqūli ʔilayhā
wa-luzūmi ‘l-šurūṭi ‘l-muʕawwali fī ‘l-ʔiḥāṭati bi-ɣarībi ‘l-luɣatayni ʕalayhā

CCM 91, f. 12r

CCM 91, f. 12r: from the preface

The last five lines on this page:

wa-ʔanā fa-maʕa ‘ʕtirāfī b-quṣūrī wa-ǧalālati ‘l-ʔamr
wa-taḍāʔulī ʕan xawḍi ðā ‘l-ɣamr
fa-ʔinnanī iǧtaðaytu ‘l-šarāʔiṭa ‘l-maðkūrata fī-mā tarǧamtuh
wa-ʔaxraǧtu ʔilá ‘l-arʕabiyyati ‘l-fuṣūla ‘l-muqaddasata ‘l-ʔinǧīliyyata ʕalá mā qaddamtuh
wa-badaʔtu bi-ʔinšāʔi ‘l-muqaddimāti ‘l-θamān
(cont. on 12v: li-kulli mina ‘l-ʔarbaʕati ‘l-rusuli ‘θnatān)

CCM 91, f. 14r

CCM 91, f. 14r: first prologue to Mk

CCM 91, f. 19v

CCM 91, f. 19v: rubric and Lk 1

CCM 91, f. 120r

CCM 91, f. 120r: beginning of Jn 14

CCM 91, f. 158r

CCM 91, f. 158r: Lk 19:8-10 (Zacchaeus and Jesus) and the beginning of Mt 13 (Parable of the Sower)

CCM 91, f. 175r

CCM 91, f. 175r: colophon

The colophon essentially repeats the words of the title page (given above), but at the end it adds: “May God be pleased with whoever reads in [this book].” The year at the bottom is unfortunately illegible due to some holes in the paper, but we can see “the beginning of the blessed month Šaʕbān.”

%d bloggers like this: