Archive for the ‘philology’ Tag

Saint Christopher the Dog-headed (Armenian & Georgian; Old English)   2 comments

Some time ago I shared some excerpts in English translation from the Syriac version of the Martyrdom of Christopher. One of my favorite aspects of hagiographic study is the fact that so many texts are available in some form or other in more than one language (an aspect investigated by Paul Peeters and others): translators active in the languages of the Christian east spared little effort in effectively broadcasting these versions across the lands of the eastern Mediterranean, in Africa as far as Nubia and Ethiopia, at least, and along the Silk Road further east (in Syriac, Sogdian, and other languages). An incomplete picture of this translation activity can be seen in the outdated but still essential Bibliotheca hagiographica orientalis (1910), incomplete because of its age, because it reflects only published (as opposed to manuscript) resources, and because not all languages were included, the almost complete absence of Georgian being especially noteworthy. (See the bibliography I am compiling here.) These translated texts offer readers a lot to compare, whether in terms of content — how are the versions different or the same, for example, and why? — or in terms of specific linguistic categories, i.e. within the study of translation technique. Editions and studies of hagiographic text materials often take place along the lines of a single language (whether the original or a translation), less frequently with texts in two languages, but a great many hagiographic texts offer the possibility and promise of multilingual synoptic editions.

That said, nothing so grand here and now: without going into detail about the possible textual relationships of the versions of this story, here is only a short look at an Armenian and Georgian version of the martyrdom-tale, with a bit on Old English at the end. What follows is a single paragraph from the beginning about the saint’s appearance, origins, and first impulse towards martyrdom; the text is from Kekelidze’s edition of the Christopher tale (§ 2) from manuscript Tbilisi A-95, which is thankfully available electronically at TITUS here, along with bitonal, and unfortunately quite small, images of the manuscript itself. Even a quick comparison with the published Greek text (ed. G. van Hooff in the very first issue of AB [1882], this part on pp. 122-123) shows that an exact alignment of the two is impossible, and so, too, with the Armenian (here in Վարք եւ վկայաբանւթիւնք, vol. 2; “dog-headed” in Armenian is շանագլուխ, in case you’re wondering). Here are the beginnings of the aforementioned Armenian and Georgian texts with English translation and, for students of those languages, some lexical and grammatical notes. For comparison, note these synaxarion-readings: Arm. in PO 21: 429-433; Arab. in PO 16: 278-280; Gǝʿǝz in PO 46: 490-493.

Armenian

Եւ էր այր մի Շանագլուխ, գտեալ զնա կոմսի մի ի պատերազնի, եւ ած զնա առ թագաւորն եւ զինուորեցոյց զնա ընդ զօրս իւր. որոյ անուն էր Մարգարիտ։ Եւ տեսեալ զգործս ամպարըշտութեանն՝ խռովէր, եւ շարժեալ սիրտ նորա ի շնորհաց սուրբ Հոգւոյն՝ աղաչէր զԱստուած լինել ձեռնտու եւ օգնական յամենայնի, զի համարձակեսցի խօսել զբանն կենաց նովին բարբառով եւ լեզուաւ, եւ ոչ էր տեղեակ լեզուին։

There was a dog-headed man, whom a count, after having found him in battle, brought him to the king and enlisted him in his army, the name of which was Margarit [Greek ἐν τῷ νουμέρῳ τῶν μαρμαριτῶν]. Having seen the works of wickedness [there], [the dog-headed man] was troubled, and his heart having been moved by the grace of the Holy Spirit, he would ask God to be favorable and assisting in everything, that he might be permitted to speak the word of life with the same language and speech, and he was not skilled in speech.

  • գտեալ root ptcp գտանեմ to find
  • կոմէս, կոմսի count (< Gr.)
  • պատերազն, -ի, -ունք, -աց war, battle, fight, combat
  • ած aor 3sg ածեմ, ածի to lead, bring
  • զինուորեցոյց aor 3sg զինուորեցուցանեմ, -ուցի to enlist, train as a soldier, arm (analogous to ցուցանեմ to show [aor 1sg ցուցի, 3sg եցոյց], ուսուցանեմ to teach [aor 1sg ուսուցի, 3sg ուսոյց]) (for the root, cf. ultimately Middle Persian zēn, also Aramaic zēnā/zaynā, “weapon”)
  • զօր, -ու, -աց army
  • տեսեալ root ptcp տեսանեմ, տեսի to see
  • գործ, -ոյ work, thing, matter, action
  • ամպարըշտութիւն (ամբարշտութիւն) impiety, ungodliness, wickedness
  • խռովէր impf 3sg խռովեմ, -եցի to trouble, vex, disturb (here passive)
  • շարժեալ root ptcp շարժեմ, -եցի to move, agitate
  • սիրտ, սրտից heart
  • շնորհ, -ի, -ք, -աց grace, favor, pardon, mercy
  • աղաչէր impf 3sg աղաչեմ, -եցի to implore, ask
  • լինել inf. լինիմ to become
  • ձեռնտու helping, aiding, favorable
  • օգնական assisting, aiding
  • համարձակեսցի aor subj m/p 3sg համարձակեմ, -եցի to embolden; permit, allow
  • խօսել inf խօսիմ, -եցայ to speak, talk
  • բան, -ից speech, word, discourse
  • կեանք, կենաց life
  • նովին inst sg նոյն the same, the very
  • բարբառ, -ոյ speech, voice, language, dialect; cry; sound
  • լեզու, -ի/-ոյ, -աց tongue, language, speech
  • տեղեակ skilled, expert, well-versed

Georgian

იყო ვინმე კაცი მდაბალი და მოშიში ღმრთისაჲ. უცხოთესლთა ნათესავი, და ძაღლის-თავი იყო იგი. რამეთუ იყო იგი სოფლისაგან კაცის-მჭამელთაჲსა ტყუედ მოყვანებული გუნდისა ერთისაგან; და იქცეოდა იგი წინაშე მეფისა, და ნაქმევსა პირისა მისისასა შესცხრებიან. ხოლო ხედვიდა იგი დაჭრასა მას ქრისტიანეთასა და დევნასა ეკლესიათასა. და რამეთუ არა იცოდა მან ჩუენებრი სიტყუაჲ, ამისთჳს ფრიად და მწრაფლ მას-ცა ეგულებოდა მარტჳლობაჲ და ღუაწლი ქრისტჱსათჳს.

There was a certain man, humble and God-fearing, of barbarian stock, and he was dog-headed, since he was from the region of cannibals, brought as a prisoner from a troop. He would spend time before the king, and they enjoyed looking on the appearance of his face. But he noticed with concern the injury being done to the Christians and the persecution of the churches. Since he did not know speech like ours, for this reason he was greatly and quickly desiring martyrdom and a struggle for Christ.

  • მდაბალი humble
  • უცხოთესლი barbarian
  • ნათესავი relative, related
  • ძაღლი dog
  • მჭამელი eating (კაცის-მჭამელი man-eating, cannibal)
  • ტყუეჲ prisoner
  • მოყვანებული brought
  • გუნდი troop (cf. Middle Persian gund, Armenian գունդ, Aramaic gundā; see Jeffery, Foreign Vocabulary of the Qurʾān, 104-105, and more briefly, Fraenkel, Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen, 238-239)
  • ი-ქც-ე-ოდ-ა impf 3sg ქცევა to go, move, walk around
  • ნაქმევი form, appearance
  • პირი face, mouth
  • შე-ს-ცხრ-ებ-ი-ან pres 3pl O3 შეცხრომა to take pleasure in, look on fondly
  • ხედ-ვ-იდ-ა impf 3sg ხედვა to see, care for, look after
  • დაჭრაჲ cutting, hurting
  • დევნაჲ persecution
  • იცოდა impf 3sg “to know”. An irregular verb, it takes, not only in the aor (3sg იცნა), but also in the impf (as here), subjects in the ergative and objects in the nominative. (This particular irregularity, manifest as such in assuming იცოდა is Series I — it thus being peculiar in having an ergative subject — points to this verb’s complex history, one in which the ending -ოდა has caused a Series II form to be taken as Series I [imperfect].)
  • მწრაფლ quick
  • ე-გულებ-ოდ-ა impf 3sg (indirect verb) გულება to wish, want
  • მარტჳლობაჲ martyrdom (also მარტჳრობაჲ < μάρτυς)
  • ღუაწლი struggle

Old English

Finally, and for fun, here is mention of dog-headed people, this time in Egypt, in The Wonders of the East in the famous Old English manuscript, Cotton MS Vitellius A XV, f. 100r (see here), presented essentially as in the manuscript, with a few vocabulary items.

Eac swẏlce þær beoð cende
healf hundingas ða syndon
hatene conopenas hẏ hab-
bað horses mana & eoferes
tuxas & hunda heafda & heo-
ra oruð bið swẏlce fẏres leg
þas land beoð neah ðæm bur-
gu(m) þe beoð eallum worldwe-
lum gefylled þ(æt) is on þa suðhealfe egẏpta-
na landes.

  • cennan give birth
  • healf-hunding cynocephalus
  • syndon = sind are
  • hātan to call, name
  • eofor wild board (cf. L. aper)
  • tux = tusc (NB the variability of cs [x] and sc)
  • oroþ breath
  • līg, lēg flame
  • weorld-wela worldly wealth
BL, Cotton Vitell. A XV, f. 100r

BL, Cotton Vitell. A XV, f. 100r

Note that immediately preceding this text is a life of Saint Christopher (ff. 94r-98r; mod. ET here), but it is acephalous (pun intended), and Christopher’s dog-head is not mentioned, it seems, but in the Old English Martyrology (April 28; pp. 66-69 in Herzfeld’s ed.), we find the description on Christopher as above (and as in Syriac), and with vocabulary similar to that of the passage in The Wonders of the East. Herzfeld’s text and modern ET):

…of þære þeode þær men habbað hunda heofod ond of þære eorðan on þære æton men hi selfe. he hæfde hundes heofod, ond his loccas wæron ofer gemet side, ond his eagan scinon swa leohte swa morgensteorra, ond his teð wæron swa scearpe swa eofores tuxas. he wæs gode geleaffull on his heortan, ac he ne mihte sprecan swa mon.

…from the nation where men have the head of a dog and from the country where men devour each other. He had the head of a dog, his locks were exceedingly thick, his eyes shone as brightly as the morning star, and his teeth were as sharp as a boar’s tusk. In his heart he believed in God, but he could not speak like a man.

Advertisements

On 4 Ezra in Old Georgian, with a synoptic text sample of 5:22-30   1 comment

Liv Ingeborg Lied (here), taking as a starting point a recent article by Alin Suciu, has recently made some important remarks on 4 Ezra in Syriac. Here I would like to add a little about this text in Old Georgian. First, note these editions, with the sigla that I will use below:

  • AB = Robert P. Blake, “The Georgian Version of Fourth Esdras from the Athos Manuscript,” Harvard Theological Review 22 (1929): 57–105.
  • JB = Robert P. Blake, “The Georgian Version of Fourth Esdras from the Jerusalem Manuscript,” Harvard Theological Review 19 (1926): 299–375.
  • JL = K. Danelia, S. Č’xenkeli, and B. Šavišvili, ქართული ლექციონარის პარიზული ხელნაწერი/Парижская рукопись грузинского лекционария, vol. 1 (Tbilisi, 1987), vol. 2 (Tbilisi, 1997). Available at TITUS here.
  • OJ = Cʻiala Kʻurcʻikiże, ძველი აღთქმის აპოკრიფების ქართული ვერსიები (X-XVIII სს. ხელნაწერთა მიხედვით), vol. 1 (Tbilisi, 1970). Available at TITUS here.
  • Michael Tarchnišvili, Le Grand lectionnaire de l’église de Jérusalem (ve-viiie S.) I, CSCO 188-189 / Scr. Ib. 9-10 (Louvain, 1959); Le Grand lectionnaire de l’église de Jérusalem (ve-viiie S.) II, CSCO 204-205 / Scr. Ib. 13-14 (Louvain, 1960).

The full book is available in AB, JB, and OJ. For these non-lectionary manuscripts, JB + AB ≈ OJ. Lied notes that parts of 4 Ezra appear in some Syriac lectionaries, and we see the same phenomenon in Georgian. The Georgian lectionary includes 5:22-30 and 8:6-36. For the verses as numbered in JL, which agree with the usual numbering, note:

  • JL 5:22-30 = OJ 3:22-30
  • JL 8:6-36 = OJ 6:6-36

The numbering in Blake’s editions differs from both of these and is produced as-is below.

As an example of the variety that we find in these texts, I offer a text sample of 4Ezr 5:22-30 according to JL, OJ, JB, and AB. (No judgement on textual primacy is necessarily implied in this order.) As usual when multiple textual versions are compared, various differences (grammatical constructions, constituent order, vocabulary, etc.) become manifest. (Not all of these are observable in English translations of those versions, of course.) As will be seen, there are some notable variants across these Georgian versions. In her post, Lied rightly stresses that “[t]here is still much research to be done on the reception history of 4 Ezra in the Christian East”. This research must include Old Georgian. I hope that the text sample given below, supplied with an English translation for those who do not read Georgian, will show that the Georgian witnesses to 4 Ezra certainly merit inclusion in any textual discussion of the book, whatever the language from which they were translated.

In the Georgian lectionary, the text below is read on Epiphany. In Tarchnišvili’s ed., the reading is introduced with the words ა : საკითხავი : ეზრა წინაჲსწარმეტყუელისაჲ :, “Reading I: Ezra the Prophet”. Barring punctuation and a minor orthographic difference (სიძულვილით instead of სიძულილით), the incipit and desinit of the passage (which is all Tarchnišvili gives) match JL. I have made a few changes to align the verses with JL; such places are marked with *. I have changed გან to -გან in Blake’s editions. First I give each text with an English translation, verse-by-verse, and then after that, for students of Old Georgian I supply the texts with notes on vocabulary and grammar at the first appearance of given forms.

5:22

JL5:22 და შთაიხუა გულმან ჩემმან შჯული მეცნიერებისაჲ. ვიწყე სიტყუად წინაშე ანგელოზისა მიერ მეცა,
And my heart took in the law of knowledge. I also began to speak from it before the angel.

OJ3:22 და შთაიცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა,
And my heart put on the soul of knowledge, and then I also began to speak before the Most High.

JB2.1.3 და შთაეცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ: ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა *
And my heart put on the soul of knowledge. Then I also began to speak before the Most High.

AB2.1.3 და შთაიცუა გულმან ჩემმან გული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად წინაშე მაღლისა მერმეცა, *
And my heart put on the soul of knowledge, and then I also began to speak before the Most High.

5:23

JL5:23 და ვთქუ: უფალო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი;
And I said, “Lord, from all the high forests of the earth and from the trees you have chosen a vine for yourself.

OJ3:23  და ვთქუ: უფალო ღმერთო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთა მისთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი,
And I said, “Lord God, from all the high forests of the earth and from its trees you have chosen a vine for yourself.

JB2.2.1  და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.
And I said, “Lord God, from all the high forests of the earth and from the trees you have chosen a vine for yourself.

AB2.2.1 და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან მისთა გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.
And I said, “Lord God, from all the high forests of the earth and from its trees you have chosen a vine for yourself.

5:24

JL5:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი;
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

OJ3:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი; *
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

JB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

AB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.
And from all the places of the world you have chosen for yourself one area.

5:25

JL5:25 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათაგან ადიდე შენდად ერთი და ყოველთაგან ქალაქთა შჱნებულთა ჩინებულ ჰყავ შენდად და წმიდა ჰყავ სიონი.
And from all the abysses of the earth and from the seas you have honored for yourself a single one, and from all the built-up cities you have made a chosen one for yourself, and you have made Zion holy.

OJ3:25 და ყოველთაგან ყუავილთა — შროშანი; და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარჱ — იორდანე; და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ შენდად სიონი;
And from all the flowers, a lily, and from all the abysses of the earth and seas you have enlarged for yourself one river, Jordan, and from all the built-up cities you have made Zion holy for yourself.

JB2.2.3 და ყოველთაგან ყუავილთა შროშანი. და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარე იორდანე. და ყოველთაგან შენებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ შენდად სიონი.
And from all the flowers, a lily, and from all the abysses of the earth and seas you have enlarged for yourself one river, Jordan, and from all the built-up cities you have made Zion holy for yourself.

AB2.2.3 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდჱ შენდად ერთი მდინარჱ. და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ სიონი შენდად.
And from all the abysses of the earth and seas you have enlarged for yourself one river, and from all the built-up cities you have made Zion holy for yourself.

5:26

JL5:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ-სდებ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა სათნო იყავ ცხოვარი ერთი.
And from all the birds created you name [named?] for yourself one dove, and from all the things you created you have found one sheep pleasing.

OJ3:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა ცისათა სახელ-სდევ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ერთი ცხოვარი;
And from all the created birds of the sky you have named for yourself one dove, and from all the animals you created you have found one sheep pleasing for yourself.

JB2.2.4 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ სდევ შენდად ტრედსა. და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო ჰყავ შენდად ცხოვარი.
And from all the created birds you have named for yourself a dove, and from all the animals you created you have found one sheep pleasing for yourself.

AB2.2.4 და ყოველთაგან მფრინველთა ცისათა სახელ სდევ შენდად ტრედსა ერთსა. და ყოველთაგან საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ცხოვარი ერთი.
And from all the created birds of the sky you have named for yourself one dove, and from all created animals you have found one sheep pleasing for yourself.

5:27

JL5:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერ საზეპურო ჰყავ ერი შენი ისრაჱლი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელიცა შეიყუარე.
And from everyone you brought into existence you made an elect people, your people Israel, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you also loved.

OJ3:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საზეპურო ჰყავ ერი ერთი ისრაელი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელცა შეიყუარე.
And from all the peoples you brought into existence you made one people, Israel, elect, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you also loved.

JB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საკუთრად შენდად ჰყავ ერი ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელი შეიყუარე:
And from all the peoples you brought into existence you made one people, Israel, your own, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you loved.

AB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთაგან ერთა საზეპურო ჰყავ ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელცა შეიყუარე:
And from all the peoples you brought into existence you made one, Israel, elect, and from all chosen generations you gave the law to the people whom you also loved.

5:28

JL5:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და დააბნიე ერთი იგი შენი მხოლოდ-შობილი ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have scattered that one, your only begotten, among everyone.

OJ3:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და განაბნიე მხოლოდ-შობილი შენი ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have dispersed your only begotten among everyone.

JB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე მხოლოდ შობილი შენი ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have dispersed your only begotten among everyone.

AB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე ყოველი მხოლოდ შობილი შენი და ყოველთა თანა.
And now, Lord, why have you given up that one before many? Because you have rebuked that one root more than all roots and you have dispersed all your only begotten, and among everyone.

5:29

JL5:29 და დასთრგუნე მცვალებელნი შჯულისა შენისანი.
And you have trodden underfoot those who interchange your law.

OJ3:29 და დასთრგუნენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა. …
And you have trodden underfoot those who oppose your law, and them that believe your law…

JB2.2.7 და დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.
And those who oppose your law tread underfoot them that believe your law.

AB2.2.7 დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.
Those who oppose your law tread underfoot, too, them that believe your law.

5:30

JL5:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, ჴელთა შინა შენთა ჯერ-არს სწავლაჲ.
If you really hated your people, the punishment should be at your hands.”

OJ3:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, შენთა ჴელთა შინა ჯერ-არს სწავლაჲ.
If you really hated your people, the punishment should be at your hands.”

JB2.2.8 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ჻
If you really hated your people, the punishment should be at your hands.”

AB2.2.8 უკუე სიძულილით მოიძულჱ ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ ჩემი჻
Well, you really hated your people: the punishment should be at your hands.”

Finally, for students of old Georgian:

5:22

JL5:22 და შთაიხუა გულმან ჩემმან შჯული მეცნიერებისაჲ. ვიწყე სიტყუად წინაშე ანგელოზისა მიერ მეცა,

  • შთა-ი-ხუ-ა aor 3sg შთახუმა to take (down)
  • შჯული (სჯული) law
  • მეცნიერებაჲ knowledge
  • ვ-ი-წყ-ე aor 1sg წყება to begin

OJ3:22 და შთაიცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა,

  • შთა-ი-ცუ-ა aor 3sg შთაცუმა to clothe, put on
  • მაღალი high

JB2.1.3 და შთაეცუა გულმან ჩემმან სული მეცნიერებისაჲ: ვიწყე სიტყუად მერმეცა წინაშე მაღლისა *

AB2.1.3 და შთაიცუა გულმან ჩემმან გული მეცნიერებისაჲ, და ვიწყე სიტყუად წინაშე მაღლისა მერმეცა, *

5:23

JL5:23 და ვთქუ: უფალო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი;

  • მაღნარი grove (high) forest (cf. ტყეჲ forest)
  • ხეჲ tree
  • გამო-ი-რჩი-ე aor 2sg გამორჩევა to choose, select
  • ვენაჴი vine

OJ3:23  და ვთქუ: უფალო ღმერთო, ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთა მისთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი,

JB2.2.1  და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.

AB2.2.1 და ვთქუ჻ უფალო ღმერთო ყოველთაგან მაღნართა ქუეყანისათა და ხეთაგან მისთა გამოირჩიე შენდად ვენაჴი.

5:24

JL5:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი;

  • იატაკი ground, earth

OJ3:24 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი; *

JB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.

AB2.2.2 და ყოველთაგან ადგილთა სოფლისათა გამოირჩიე შენდად იატაკი ერთი.

5:25

JL5:25 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათაგან ადიდე შენდად ერთი და ყოველთაგან ქალაქთა შჱნებულთა ჩინებულ ჰყავ შენდად და წმიდა ჰყავ სიონი.

  • უფსკრული abyss, bottomless (cf. ფსკერი ground, bottom)
  • ა-დიდ-ე aor 2sg დიდება to praise, honor
  • შე/ჱნებული  built, constructed (for the root, cf. Arm. շինեմ to build; in Georgian note the sobriquet დავით აღმაშენებელი, David the Builder, Georgian king from 1089-1125)
  • ჩინებული choice, lofty, noble
  • ჰ-ყავ aor 2sg ყოფა to make

OJ3:25 და ყოველთაგან ყუავილთა — შროშანი; და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარჱ — იორდანე; და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ

  • შენდად სიონი;
  • ყუავილი flower
  • შროშანი lily (MP sōsan [for Sogdian, cf. ms C2 83v2, with Sims-Williams’ note on p. 163], Aram šōšan (Syr šawšantā), Arm շուշան)
  • გან-ა-დიდ-ე aor 2sg განდიდება to enlarge, increase
  • მდინარეჲ river

JB2.2.3 და ყოველთაგან ყუავილთა შროშანი. და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდე შენდად ერთი მდინარე იორდანე. და ყოველთაგან შენებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ შენდად სიონი.

AB2.2.3 და ყოველთაგან უფსკრულთა ქუეყანისათა და ზღუათა განადიდჱ შენდად ერთი მდინარჱ. და ყოველთაგან შჱნებულთა ქალაქთა წმიდა ჰყავ სიონი შენდად.

5:26

JL5:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ-სდებ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა სათნო იყავ ცხოვარი ერთი.

  • დაბადებული created, creature
  • მფრინველი bird (cf. მფრინვალეჲ flying)
  • სახელ-ს-დებ pres 2sg სახელ-დება to name (the aor 2sg სახელ-ს-დევ, which differs in only one letter, would agree with the other Georgian versions, but note the acc ტრედსა ერთსა here and in the other versions)
  • ტრედი dove
  • სათნო ი-ყავ aor 2sg სათნო-ყოფა to find pleasing, enjoy (სათნოჲ pleasant, pleasing)
    ცხოვარი sheep

OJ3:26 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა ცისათა სახელ-სდევ შენდად ტრედსა ერთსა; და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ერთი ცხოვარი;

  • ცაჲ heaven, sky
  • სახელ-ს-დევ aor 2sg სახელ-დება to name (but with the aor why is ტრედსა ერთსა acc?)
  • საცხოვარი animal, cattle, sheep

JB2.2.4 და ყოველთაგან დაბადებულთა მფრინველთა სახელ სდევ შენდად ტრედსა. და ყოველთაგან დაბადებულთა შენთა საცხოვართა სათნო ჰყავ შენდად ცხოვარი.

AB2.2.4 და ყოველთაგან მფრინველთა ცისათა სახელ სდევ შენდად ტრედსა ერთსა. და ყოველთაგან საცხოვართა სათნო იყავ შენდად ცხოვარი ერთი.

5:27

JL5:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერ საზეპურო ჰყავ ერი შენი ისრაჱლი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელიცა შეიყუარე.

  • შექმნული made, prepared
  • საზეპუროჲ chosen
  • გამოცდილი chosen
  • ნათესავი generation, people
  • მო-ჰ-მადლ-ე aor 2sg მომადლება to give, grant
  • შე-ი-ყუარ-ე aor 2sg შეყუარება to love, cherish

OJ3:27 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საზეპურო ჰყავ ერი ერთი ისრაელი; და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა, რომელცა შეიყუარე.

JB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთა შენთა ერთა საკუთრად შენდად ჰყავ ერი ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელი შეიყუარე:

  • საკუთარი (one’s) own

AB2.2.5 და ყოველთაგან შექმნულთაგან ერთა საზეპურო ჰყავ ერთი ისრაჱლი. და ყოველთაგან გამოცდილთა ნათესავთა შჯული მოჰმადლე ერსა რომელცა შეიყუარე:

5:28

JL5:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და დააბნიე ერთი იგი შენი მხოლოდ-შობილი ყოველთა თანა.

  • მი-გ-ი-ცემ-იეს perf 2sg მიცემა to give
  • ა-გინ-ე aor 2sg გინება to scold, reprimand, rebuke, malign
  • ძირი root
  • და-ა-ბნი-ე aor 2sg დაბნევა to scatter, disperse, cast away (NB ე/ი umlaut)
  • მხოლოდ-შობილი only begotten

OJ3:28 და აწ, უფალო, რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა? რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა და განაბნიე მხოლოდ-შობილი შენი ყოველთა თანა.

  • გან-ა-ბნი-ე aor 2sg განბნევა to scatter, disperse (as above, NB ე/ი umlaut)

JB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე მხოლოდ შობილი შენი ყოველთა თანა.

AB2.2.6 და აწ უფალო რად მიგიცემიეს ერთი იგი წინაშე მრავალთა. რამეთუ აგინე ერთი იგი ძირი უფროჲს ყოველთა ძირთა. და განაბნიე ყოველი მხოლოდ შობილი შენი და ყოველთა თანა.

5:29

JL5:29 და დასთრგუნე მცვალებელნი შჯულისა შენისანი.

  • და-ს-თრგუნ-ე aor 2sg დათრგუნვა to tread underfoot
  • მცვალებელი interchanging, exchanging

OJ3:29 და დასთრგუნენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა. …

  • და-ს-თრგუნ-ე-ნ aor 2sg N დათრგუნვა to tread underfoot
  • მაცილობელი fighting, quarrelsome
  • მორწმუნეჲ believing, faithful

JB2.2.7 და დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.

  • და-ს-თრგუნ-ვ-ენ pres 3pl O3 დათრგუნვა to tread underfoot

AB2.2.7 დასთრგუნვენ მაცილობელნი შჯულისა შენისანი და მორწმუნეთა შჯულისა შენისათა.

5:30

JL5:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, ჴელთა შინა შენთა ჯერ-არს სწავლაჲ.

  • სიძულილი hatred (and as v.n., to hate)
  • მო-ი-ძულ-ე aor 2sg მოძულება to hate (w/ the preverb uses a direct construction, but w/o — სიძულილი — uses an indirect construction)
  • ჯერ-არს to be reasonable, suitable, necessary
  • სწავლა to punish (also, to teach)

OJ3:30 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი, შენთა ჴელთა შინა ჯერ-არს სწავლაჲ.

JB2.2.8 უკუეთუ სიძულილით მოიძულე ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ჻

AB2.2.8 უკუე სიძულილით მოიძულჱ ერი შენი. შენთა ჴელთა შინა ჯერ არს სწავლაჲ ჩემი჻

From Peter Boodberg’s “Philologist’s Creed”   2 comments

I’ve recently finished David B. Honey’s Incense at the Altar: Pioneering Sinologists and the Development of Classical Chinese Philology, AOS Series 86 (New Haven: AOS, 2001), which my friend Chuck Häberl pointed out to me a few months ago. The books covers the lives and works of these “pioneering sinologists” from various countries, backgrounds, and temperaments in what was for me a delightful reading experience.

While I’ve not mentioned Chinese here before, the study of Classical Chinese language, literature, and history developed, not surprisingly, along lines partly analogous to the study of other such fields, including the textual matrices and complexes frequently touched on at hmmlorientalia. Among the scholars discussed in Honey’s book is Vladivostok-born Peter Boodberg (1903-1972), and for now I’d just like to quote part of the latter’s “Philologist’s Creed,” which Honey gives in full (pp. 305-306). It’s a testament of Boodberg’s approach to philology (not only Chinese), his “brooding humanism” (Honey, p. 306), penned in a confessional tone (with echoes of the language of Qohelet in one part), and the excerpt given here (and the whole of it) might resonate — even if wryly! — with other students and scholars.

I mind me of all tongues, all tribes, and all nations that labored and wrought all manner of works with their hands, and their minds, and their hearts. And I cast mine yes unto Hind, unto Sinim, and the lands of Gogs and Magogs of the earth, across wilderness, pasture, and field, over mountains, waters, and oceans, to wherever man lived, suffered, and died; to wherever he sinned, and toiled, and sang. I rejoice and I weep over his story and relics, and I praise his glory, and I share his shame.

The Christmas story (Luke 2) in Old Georgian   3 comments

As I mentioned in a recent post, I’ve been at work on a little document presenting the Christmas story in Old Georgian. From a philological perspective, and from the perspective of language pedagogy, the Gospels stand out as a special group of texts, because in many languages we have multiple translations or revisions of earlier translations. In addition, of course, there is the fact that a number of passages exist in more or less similar versions across the four Gospels. All that to say, the Gospels offer students of this or that language and those interested in the variety of ways a text may appear in different translations an excellent opportunity for study. (Other genres where similar benefits accrue from the same kind of surviving multiple translations are philosophy and patristics.) The benefit derivable from a study like this to some extent depends on the format of its presentation. (For an excellent presentation of the Syriac Gospels, see George Kiraz’s Comparative Edition of the Syriac Gospels, 4 vols.) A digital presentation of the requisite texts certainly offers promising possibilities, but at least strictly for the texts, a conventional 2-D display with one layer, whether on paper or on screen, can be very valuable for those who read it closely.

From here (unidentified ms).

From here (unidentified ms).

It is this conventional single surface and single layer presentation that I have followed here. Since we’re in the Christmas season now, it’s a fitting time to read over any relevant texts, whether for language practice or some other reason. In the New Testament, the Christmas story, of course, is found in Matthew 1:18-25 and 2:1-12 and in Luke 1:26-38 and 2:1-20. It is only the last section that I have included here. In this document (xmas_story_old_georgian) I’ve given that text verse-by-verse first in Greek as a kind of anchor point, then in Georgian in each of the Adiši, Pre-Athonite, and Athonite redactions, all of which are freely available online thanks to TITUS/Armazi. Following the text in these versions, comes an almost comprehensive lexicon and full verbal concordance, hopefully to make the document a more useful reader for students and because lexical tools for Old Georgian in English are quite meager, and any addition to that small list of instrumenta will, I think, have value. (I have similar documents, too, for the Temptation and Transfiguration pericopes, and outside of the Gospels, some other passages from the rest of the Bible, both OT and NT.)

I welcome any comments on the document, not only corrections, but also remarks on the layout, on the worth of a lexicon for such a small text selection, whether more grammatical information should be supplied (and if so, how much), &c.

As always, thanks for reading and best wishes in your studies!

%d bloggers like this: