Archive for the ‘classical Armenian’ Tag

A snake in the belly: An episode in the life of Symeon the Stylite (Armenian synaxarion)   1 comment

I have often turned here to Bayan’s ed. of the Armenian synaxarion in PO (see here for the appropriate volumes for each month). Thanks to archive.org, these volumes are all easily accessible, and thus it makes for a convenient reading-text. My colleague, Ed Mathews, in his recently inaugurated series of volumes providing an Armenian synaxarion text with facing ET, briefly sets forth the known versions of the synaxarion in Armenian and also points out that Bayan’s ed. is not quite what he says it is, namely, that of Tēr Israel (pp. xvii-xix). Others, too, have discussed the state of things with the Armenian synaxarion versions (see the bibliography below).

Among HMML’s collections there are, of course, some synaxarion manuscripts, so for today, here is one such manuscript, with a single episode from one of today’s commemorations, that of Symeon the Stylite, compared with Bayan’s edition. The manuscript in question is APIB (Armenian Patriarchate of Istanbul, Balat) 1, dated 1637, and with very clear Bolorgir script. Our passage appears on p. 72, col. b, lines 10-20; the corresponding text in Bayan’s ed. is in PO 5: 470.

Here, then, is the manuscript image, the transcribed text of the manuscript and Bayan’s ed. aligned by sentence, some vocabulary and grammar notes for students of the language, and English translations of each.

APIB 1, p. 72, col. b, lines 10-20

APIB 1, p. 72, col. b, lines 10-20

A = APIB 1

B = Bayan

A Կին մի ի գիշերի ջուր ըմպելով. եւ ընդ ջրոյն գնաց յորովայն նորա ձագ աւձի։

B Կին ոմն ի գիշերի ջուր ըմպելով՝ եմուտ յորովայն նորա ընդ ջրոյն ձագ օձի,

  • ըմպեմ, արբի, ա՛րբ to drink (here inf.instr.)
  • գնամ, գնացի to go
  • որովայն, -ից belly
  • ձագ, -ուց young (of a particular animal)
  • աւձ, -ից serpent
  • մտանեմ, մտիմ մուտ to enter

A եւ սնեալ աճեաց ի փորն՝ եւ յո՛յժ չարչարէր ըզկինն։

B եւ սնեալ ի փորին՝ աճեաց եւ յոյժ չարչարէր զկինն.

  • սնանիմ, սնայ to be nourished, fed
  • աճեմ, -եցի to grow, increase
  • փոր, -ոյ/-ի belly, abdomen, insides, cavity
  • յոյժ very, very much, considerably
  • չարչարեմ, -եցի to torment, cause pain

A եւ նա՛ գնացեալ առ ս(ուր)բն սիմէոն եւ ասաց զկիրս անձինն աղաչելով զնա՝ զի աւգնեսցէ՛ նմա։

B եւ գնացեալ առ երանելին աղաչեաց։

  • ասեմ, ասացի to say
  • կիրք, կրից (pl. tantum) suffering, pain, torment, passions, emotion, sentiment
  • անձն, անձին, անձանց person, being, mind, heart, self
  • աղաչեմ, -եցի to supplicate, pray
  • աւգնեմ, -եցի to help, assist

A Եւ ընդ աղօ՛թել սրբոյն ել աւձն ընդ բերան կնոջն.

B Եւ սուրբն Սիմէոն աղօթիւք եհան զօձն ընդ բերան կնոջն.

  • աղօտեմ, -եցի to pray, intercede
  • ելանեմ, ելի to go out
  • աղօթք, -թից (pl. tantum) prayer
  • հանեմ, հանի to draw out, remove, take away

A եւ անկեալ յերկիր սատակեցաւ։

B եւ առժամայն սատակեցաւ

  • անկանիմ, անկայ to fall
  • սատակեմ, -եցի to kill, slay, slaughter, destroy (here aor m/p 3sg)
  • առժանայն immediately, suddenly

A Եւ է՛ր չափով կանգուն մի։

B եւ էր կանգուն մի։

  • չափ, -ուց/-ոց measure, measurement, quantity, proportion
  • կանգուն, -գնոց cubit (also straight, standing, firm, stable)

ET of the APIB 1 text

While a woman was drinking water at night, a young serpent went into her belly along with the water, and it was nourished and grew in her insides and was causing the woman considerable pain. So she went to Saint Symeon and spoke of her suffering, asking him to help her, and at the praying of the saint the serpent went out through the woman’s mouth, fell to the ground, and died. In size it was one cubit.

ET of Bayan’s text

While a certain woman was drinking water at night, a young serpent entered her belly along with the water, and it was nourished in her insides and grew and was causing the woman considerable pain. So she went to the blessed [Symeon] in supplication, and with his prayer Saint Symeon drew the serpent out through the woman’s mouth, and immediately it died. It was one cubit.

Bibliography

Adontz, N. “Note sur les synaxaires arméniens.” Revue de l’Orient Chrétien 24 (1924): 211–218.

Mathews, Jr., Edward G. On this Day: The Armenian Church Synaxarion, January. Provo, 2014.

Mécérian, J. “Introduction à l’étude des synaxaires arméniens.” Bulletin Arménologique, Mélanges de l’Université de S. Joseph 43 (1953): 99–128.

Nersessian, S. Der. “Le synaxaire arménien de Grégoire VII d’Anazarbe.” Analecta Bollandiana 68 (1950): 261–285.

Old Georgian phrases and sentences 61: Swallowing a camel   Leave a comment

Since we talked about camels here in the last post, here’s a simple verse from elsewhere for our next OGPS.

Mt 23:24 Adishi

წინამძღუარნო ბრმანო, რომელნი დასწურავთ კურნაქსა და აქლემსა შთანსთქამთ!

  • წინამძღუარი leader, guide
  • ბრმაჲ blind
  • და-ს-წურავ-თ pres 2pl O3 დაწურვა to press, sift
  • კურნაქი gnat, mosquito, etc.
  • შთა-ნ-ს-თქამ-თ pres 2pl O3 შთანთქმა/შთათქმა to swallow, gulp down

For good measure, here’s the Greek and Armenian:

ὁδηγοὶ τυφλοί, οἱ διϋλίζοντες τὸν κώνωπα, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες.

Առաջնորդք կոյրք, որ զմժղուկս քամէ́ք, եւ զուղտս կլանէք։.

  • առաջնորդ, ի, -աց guide, director, leader
  • կույր, կուրաց blind
  • մժղուկ gnat, mosquito, etc.
  • քամեմ, -եցի to press, squeeze, sift
  • ուղտ, -ուց camel
  • կլանեմ, կլի to swallow, devour (NB aorist form!)

Stones, beetles, or both? The transmogrification of the shepherd that Barbara cursed   Leave a comment

I have previously discussed an episode in the Syriac version of the story of Barbara in which a shepherd and his flock are mutated into beetles. As I mentioned there, in the Greek version, the sheep become beetles (κανθαρίδες), but the shepherd himself becomes a stone (λίθος). I also noted that the synaxarion texts in Arabic and Gǝʿǝz lack this episode entirely. Since then I have looked at two other sources: an Arabic version from a manuscript I cataloged, and the Armenian version in Vark’ ew vkayabanut’iwnk’ srboc’, vol. 2, and here is what I have found.

The Armenian text appears in Vark’ 2, two lines from the bottom of p. 358 to p. 359, line 13 (see here). The text, with a few notes on vocabulary and grammar and an English translation, follow:

Եւ սուրբն Վառվառ ելեալ փախչէր յերեսաց հօրն իւրոյ։

ելեալ ptcp ելանեմ, ելի to go out | փախչէր impf 3sg պախչեմ, -խեայ to flee  | երես, -աց face

Իսկ հայրն իբրեւ զարիւնարդու գազան՝ ելեալ [p. 359] վարէր զհետ նորա.

արիւնարդու bloodthirsty, bloodsucking | գազան, -աց beast, animal | վարէր impf 3sg վարիմ, -եցայ to conduct oneself, act, go (m/p of վարեմ, -եցի to direct, guide, manage, lead, use) | զհետ after (< հետ, -ոյ, -ք, -տոց footprint, step, track)

եւ ել ի լեառն եւ խնդրէր զերանելին Վառվառ. եւ ահա տեսանէր ի լերինն հովիւս երկուս զի արածէին զհօտս իւրեանց. եւ հարցանէր ցնոսա եթէ արդեօք տեսեալ իցեն զնա։

ել aor 3sg ելանեմ, ելի to go out | խնդրեմ, -եցի to search for, pursue, wish | լեառն, լերանց mountain | արածեմ, -եցի to tend (herd), cause to graze | հօտ, -ից flock, herd | հարցանեմ, հարցի to ask, question | արդեօք perhaps | իցեմ subj pres 3pl եմ to be

Իսկ միւսն ի նոցանէ կամեցաւ ստել վասն նորա զի մի ի բուռն անկցի սուրբն եւ սպանցի, եւ երդնոյր նմա եթէ ոչ եւս գիտեմ զնա թէ ուր իցէ, եւ ոչ տեսեալ իցեմ զնա։

կամին, -եցայ to want, intend | ստել to lie | բուռն, բռանց fist, hand, violence, force | անկցի aor subj 3sg անկանիմ, անկաւ to fall | սպանցի aor m/p subj 3sg սպանանեմ, սպանի to kill, slay, slaughter, etc. | երդնույր impf 3sg երդնում, երդւայ to swear | եւս still | գիտեմ, գիտացի to know | ուր where | իցէ pres subj 3sg եմ to be | իցեմ pres subj 1sg եմ to be

Իսկ ընկեր նորին ակնարկեալ եւ նշանացի սկսաւ ցուցանել նմա զաղախինն Քրիստոսի։

ընկեր, -աց companion | ակնարկեալ ptcp ակնարկեմ, -եցի to indicate, show | նշանեմ, -եցի to sign, mark, make a sign (նշան, -աց sign) | սկսաւ aor 3sg սկսանիմ to begin | ցուցանեմ, ցուցի to show, point out | աղախին, -ոց/-աց maidservant

Զորս եւ անիծեալ սրբոյն՝ զանօրէն հովիւն զայս, եւ առժամայն մածեալ արձանացաւ հանդերձ ոչխարօքն, որպէս զկինն Ղովտայ. եւ կայ մինչեւ ցայսօր նովին կերպարանաւ, կան քարացեալ ի նմին տեղւոջ ի ցոյցս տեսողաց։

անիծեալ ptcp անիծանեմ, անիծի to curse | անօրէն unjust, wicked | առժամայն immediately | մածեալ ptcp մածանիմ, մածայ to be glued, adhere, coagulate, congeal, join, unite | արձանացաւ aor 3sg արձանանամ, -ացայ to become like a statue, to be fixed  | հանդերձ with, together with (also -ից clothes) | ոչխար, -աց sheep (cf. Geo. ცხოვარი/ცხუარი sheep [see Ačaṙean, vol. 3, 562b]) | կին woman, wife | կայ pres 3sg կամ, կացի to remain, be, stand | նովին inst.sg նոյն that (same), self, he/she/it | կերպարան, ի (also pl) form, face, look, appearance, image | կան pres 3pl կամ, կացի to be, exist, live, remain, stand | քարացեալ ptcp քարացուցանեմ to turn into stone | ցոյց, ցուցից showing, index, sign, testimony, indicator, proof | տեսող seer, spectator

A rough ET:

Saint Barbara, having gone out, was fleeing from her father, but he, like a bloodthirsty animal, was pursuing her. And he went out to the mountain and searched for the blessed Barbara, and just then he saw on the mountain two shepherds, who were tending their flocks, and he was asking them whether they might have seen her. One of them wanted to lie for her, lest the saint fall violently and be killed, and he swore to him, “I don’t know at all where she might be, nor will I be able to spot her.” But his companion began to indicate and make signs so as to point out Christ’s handmaid. The saint, then, having cursed him, (namely) this wicked shepherd, and he immediately having coagulated, he, together with the sheep, became like a statue, like Lot’s wife, and it remains to this day in that very form: they remain petrified in the same place for a sign to those who see it.

The Arabic (Garšūnī) copy I have read is in CFMM 306, with this episode at ff. 57v10-58r7. Here is the image:

CFMM 306, ff. 57v-58r

CFMM 306, ff. 57v-58r (pp. 102-103)

And a rough ET:

And when her wicked father realized that she had gotten the better of him by the power of her great Lord, he made a thorough search for her and went up the mountain after her. That mountain was enough for two [shepherds] to tend sheep, and he asked them about her. One of them swore that he had not seen her. Satan entered the heart of the other as he had entered the heart of Judas, who handed Christ over to the Jews: thus [the second shepherd] handed the chaste woman into her father’s hand. Then she lifted her gaze toward that shepherd who had pointed her out to her father and she cursed him, and he and his flock became black rocks, [remaining so] to this very day.

So we have now seen this part of the tale in Greek, Syriac, Armenian, and Arabic. Here is a chart showing what happens to the cursed shepherd and his sheep in these versions:

shepherd sheep
Greek stone beetle
Syriac beetle beetle
Arabic stone stone
Armenian stone stone

This data is of course not based on a complete examination of surviving sources for this story, not even for the languages included here. In all likelihood a more thorough investigation would reveal even more variety across the versions of this text, as well as some clues as to when and whence the different metamorphoses manifest in these texts.

Procopius’ pre-martyrdom prayer (Armenian)   Leave a comment

Commemorated on July 8 is the saint Procopius (BHG 1576-1582; BHO 1002-1003). As an exercise for students of Armenian, here is the prayer he is made to utter just before he is decapitated. (Rough English translation at the end.) It contains many imperative forms (addressed to God) and several participles. Most of the vocabulary is fairly common, but I have been liberal in those I have included in the notes below. The text is available from an Armenian synaxarion in PO 21: 688-689. (Stylistically, note the placement of the imperatives: partly at the end of each main clause, partly at the beginning.)

Եւ յորժամ տանէին ի տեղին տարածեաց զձերս իւր յերկինս եւ ասէ. Տէր Աստուած իմ արարիչ երկնի եւ երկրի, հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, լո՛ւր աղաչանաց իմոց եւ կատարեա՛ զխնդրուածս իմ։

  • տանէին impf 3pl տանիմ, տարայ to carry away, lead away, bring
  • տարածեաց aor 3sg տարածեմ, տարածեցի to spread, stretch out
  • արարիչ creator
  • լո՛ւր impv 2sg լսեմ, լուայ to hear
  • աղաչանք prayer (pl. tantum)
  • կատարեա՛ impv 2sg կատարեմ, -եցի to accomplish, fulfill
  • խնդրուածք, -ծաց/-ծոց prayer, request (pl. tantum)

Պահեա՛ զքաղաքս զայս եւ սրբեա՛ ի կռապաշտութենէ,

  • պահեմ, -եցի to preserve, keep, watch over
  • սրբեմ, -եցի to sanctify, purify
  • կռապաշտութիւն idolatry

յիշեա եւ զամենայն ժողովուրդս քո եւ սրբեա՛ ի կռապաշտութենէ,

  • յիշեմ, -եցի to bear in mind, remember
  • ժողուորդ, -վդեան, -վրդոց people, assembly

եւ բժշկեա՛ զամենայն հիւանդութիւնս նոցա։

  • բժշկեմ, -եցի to cure
  • հիւանդութիւն illness, infirmity

Նեղելոց անդորրիչ լե՛ր,

  • նեղելոց ptcp gen.pl նեղիմ, -եցայ to be afflicted, troubled
  • անդորրիչ quieting, calming, comforting
  • լե՛ր impv 2sg լինիմ, եղէ to be

որբոց եւ այրեաց օգնական,

  • որբ, -ոց orphan
  • այրի, -րեաց widow
  • օգնական aid(ing), help(er)

եւ որոց ի բանդին այցելու,

  • բանդ/տ, -ից prison
  • այցելու, ,-ուի, -աց visitor

զնաւակոծեալս ի ծովու խաղաղութեամբ հասո՛ ի նաւահանգիստն,

  • նաւակոծեալս ptcp acc.pl. նաւակոցիմ to suffer shipwreck
  • խաղաղութիւն peace
  • հասո՛ impv 2sg հասուցանեմ, հասուցի to cause to reach, bring to (caus. of հասանեմ, հասի to arrive at, reach, the impv 2sg of which is հա՛ս)
  • նաւահանգիստ port, haven

ճանապարհորդաց ուղեկից, փախուցելոց ի բռնաւորաց ապաւէն,

  • ճանապարհորդ traveler, wayfarer
  • ուղեկից fellow traveler
  • փախուցանեմ, -եցի to put to flight, cause to flee
  • բռնաւոր violent; usurper, tyrant
  • ապաւէն, -ւինի, -նաց asylum, refuge

զիտանգեալսն ի ծառայութենէ ազատեա՛,

  • վտանգիմ, -եցայ to be in danger, peril, etc.
  • ծառայութիւն slavery, captivity
  • ազատեմ, -եցի to free, liberate, save

զդեւս ի մարդկանէ հալածեա՛,

  • մարդիկ, gen.sg. մարդկան humanity, the human race, people
  • հալծեմ, -եցի to expel, cast out, persecute, chase

զգլորեալսն կանգնեա՛,

  • գլորիմ, -եցայ to sink, fall
  • կանգնեմ, -եցի to raise, lift up, re-establish

զմոլորեալսն դարձո՛,

  • մոլորիմ, -եցայ to wander, go astray, err
  • դարձո՛ impv 2sg դարձուցանեմ, -ուցի to return, restore, bring back

մեղաւորաց թողութիւն շնորհեա՛,

  • մեղաւոր sinful, sinner
  • թողութիւն forgiveness, release
  • շնորհեմ, -եցի to give, grant, forgive

զսատանայական խորհուրդս խափանեա՛,

  • խորհուրդ, -ոց thought, intention
  • խափանեմ, -եցի to hinder, impede, intercept

բա՛ց զարքայութիւնդ քո ամենայն հաւատացելոց քոց,

  • բա՛ց open
  • հաւատամ, -տացի to believe

եւ որոց յանուն իմ եկեղեցի շինեն կամ յոսկերաց իմոց մասն առնուցուն, կամ զիշատակս իմ կատարեն,

  • շինեն, -եցի to found, built, construct
  • ոսկր, -աց bone
  • մասն, -սին, -սանց part, piece, relic
  • առնուցուն pres subj 3pl առնում, առի to take
  • յիշատակ, -աց commemoration, remembrance

պարգեւեա՛ նոցա զքո անբաւ ողորմութիւնդ,

  • պարգեւեմ, -եցի to give, present with
  • անբաւ, -ից infinite, innumerable
  • ողորմութիւն pity, mercy

եւ մի՛ եկեսցէ ի վերայ նոցա սատանայական փորձութիւնք,

  • եկեսցէ aor subj 3sg գամ, եկի to come
  • փորձութիւն temptation

եւ մի՛ բռնութիւնք ի թշնամեաց եւ յիշխանաց,

  • բռնութիւն violence, tyranny, assault
  • թշնամի, -նւոյ, -մեաց enemy, foe
  • իշխան, -աց sovereign, magistrate, ruler, governor

եւ ընկա՛լ զհոգիս իմ խաղաղութեամբ։

  • ընկա՛լ impv 2sg ընդունիմ, ընկալայ to receive

An English translation:

And as they were bringing him to the place [of his martyrdom], he spread his hands to heaven and said: Lord, my God, creator of heaven and earth, father of our Lord Jesus Christ, hear and fulfill my request. Watch over this city and cleanse it of idolatry. Remember, too, all your people: cleanse [them] of idolatry and cure every infirmity. Be a comforter to the afflicted, a helper to orphans and widows, a visitor to those in prison. Bring those who have suffered shipwreck on the sea to the haven in peace. [Be] a fellow traveler to wayfarers, a refuge to those put to flight by the violent. Free those in peril in slavery. Cast out demons from humanity. Raise up the fallen. Bring back those who are astray. Grant forgiveness to sinners. Impede satanic intentions. Open your kingdom to all who believe in you, those who will build a church in my name, take up the relics of my bones, or celebrate my commemoration. Grant them your infinite mercy. Do not let satanic temptation come upon them, nor violence from foes or magistrates. And receive my spirit in peace.

From the Armenian synaxarion: Vardeni (May 5)   Leave a comment

Hagiography makes excellent reading material for language learners: the stories are entertaining (the more outlandish the better), sentence structures are usually simple, vocabulary is common in the main, and in many cases one can read the story in more than one language or version. Hagiography is meaningful, of course, for other reasons, too. Some readers find spiritual value and encouragement in the stories. Those with a critical focus may explore the historicity or lack thereof in certain stories, and whether or not even a single event can be deemed to have taken place, the fact that the story was told, heard, and written down in any case says something about the tellers, hearers, writers, and readers of these tales. In the story below, that of Saint Vardeni, about whom I know nothing more than what is in this synaxarial commemoration, there is such material ripe for discussion by those interested in gender, authority, religious violence (in this case, self-violence), and more. As a textual basis for such discussion, here is the text, with vocabulary and grammar notes especially suited toward Armenian language learners. As far as I know, no English translation of this story has appeared, so I also offer a rough draft of a translation, both for Armenian language learners and for those less interested in Armenian but interested in this story for some reason or another. (The text, notes, and translation are available in a more aesthetically pleasing format in PDF here: vardeni_armen_synax.)

The story and the saint’s behavior probably have in view “If thy right eye offend thee…” (Mt 5:29-30), and further “whosoever shall offend one of these little ones that believe in me, it is better for him that a millstone were hanged about his neck, and he were cast into the sea” (Mk 9:42 with parallels). Although the details differ greatly, other self-blinding stories come to mind. In hagiography, there is that of Simon the Tanner; outside hagiography, and much more famously, there is that of Oedipus.

Χο. ὦ δεινὰ δράσας, πῶς ἔτλης τοιαῦτα σὰς

ὄψεις μαρᾶναι; τίς σ᾽ ἐπῆρε δαιμόνων;

Οι. Ἀπόλλων τάδ᾽ ἦν, Ἀπόλλων, φίλοι,

ὁ κακὰ κακὰ τελῶν ἐμὰ τάδ᾽ ἐμὰ πάθεα.

ἔπαισε δ᾽ αὐτόχειρ νιν οὔ-

τις, ἀλλ᾽ ἐγὼ τλάμων.

τί γὰρ ἔδει μ᾽ ὁρᾶν,

ὅτῳ γ᾽ ὁρῶντι μηδὲν ἦν ἰδεῖν γλυκύ;

Soph. Oed.Tyr. 1327-1335

The commemoration of Vardeni (Armenian text and FT) is available in PO 21 395-396.

Յայսմ աւուր տօն է աղախնոյն Աստուծոյ Վարդենայ։

տօն, -ից feast, celebration | աղախին, -խնոյ, -նաց maidservant, female slave

Աղախինն Քրիստոսի եւ կոյս կրօնաւորն Վարդենի՝ նստելով ի յարկս իւր լռութեամբ եւ մեծաւ ճգնութեամբ հոգայր զհոգի իւր պահօք եւ աղօթիւք եւ տքնութեամբ։

կոյս, կուսից virgin | կրօնաւոր monk, cenobite | նստելով inf.instr նստիմ, նստայ, նիստ to sit down, lodge, reside, dwell | յարկ, -աց home, house, shelter (also roof, ceiling, story) | լռութիւն silence, tranquility | ճգնութիւն austerity, asceticism, penitence, mortification | հոգայր impf 3sg հոգամ, -ացայ/-ացի to take care of, preserve, mind | պահք, -հոց fast(ing) | աղօթ, -թից prayer | տքնութիւն wakefulness, vigilance, watch

Նա եւ ի ձեռագործէն իւրմէ բազում ողորմութիւն առնէր առ կարօտեալս։

ողորմութիւն charity, alms, mercy | առնէր impf 3sg առնեմ, արարի to do | կարօտեալ poor, needy

Այլ որ ի սկզբանէ թշնամի է արդարութեան հակառակն սատանայ ոչ ժուժեաց ընդ այնպիսի աստուածահաճոյ վարս, յարոյց ի վերայ նորա փորձութիւն, եւ ընկէց յերիտասարդ մի դիւական տռփութեան փափաք եւ սիրէր զանարատ կոյսն Վարդենի։

թշնամի, -մւոյ, -մեաց enemy, foe | արդարութիւն justice, equity, uprightness | հակառակ, -աց adversary, hostile, opponent | ժուժեաց aor 3sg ժուժեմ, -եցի to tolerate | աստուածահաճոյ god-pleasing | վարք, -րուց life, conduct, behavior | յարոյց aor 3sg յարուցանեմ, -ուցի to raise up (caus./factit. of յառնեմ յարեայ to rise, get up; on such verbs see Meillet, Altarm. Elementarbuch, § 109) | փորձութիւն temptation | ընկէց (= ընկեաց) aor 3sg ընկենում, -եցի to throw, cast, put | երիտասարդ, -աց young man | դիւական diabolic, demonic (< դեւ, դիւաց demon, devil, spirit; cf. Geo დევი, Syr daywā; all from Iranian, cf. MP dēw demon, devil; NB also dēwānag demonic) | տռփութիւն lust, burning desire | փափաք, -անք desire, wish, longing | սիրէր impf 3sg սիրեմ, -եցի to love | անարատ immaculate, innocent, pure

Եւ յորժամ ելանէր ի տանէն զի երթիցէ յեկեղեցին՝ ի ճանապարհին յոյժ նեղէր զնա եւ խօսէր ընդ նմա բանս փափաքանաց.

ելանէր impf 3sg ելանեմ, ելի to go out, go forth | տանէ abl.sg տուն, տանց house | երթիցէ aor subj 3sg երթամ, չոգայ to go (this verb is suppletive only in the aor ind, not subj; see Meillet, § 177b) | ճանապարհ, -աց way, road, street | յոյժ very, much, considerably | նեղէր impf 3sg նեղեմ, -եցի to press, trouble, annoy, harass | խօսէր impf 3sg խօսիմ, -եցայ to speak, talk | փափաքան of desire, of longing (< փափաք, see above)

եւ յղէր պատգամաւորս բազում խոստմամբ, այսպէս առնէր ի բազում աւուրս։

յղէր impf 3sg յղեմ, -եցի to send, dispatch | պատգամաւոր messenger | խոստումն promise, offer, declaration | այսպէս thus, so, in this manner | աւր, աւուրց day

Եւ ի միում աւուր երանելի կոյսն առաքեաց զաղախինն իւր եւ կոչեաց զերիտասարդն ի տուն իւր. եւ նա խնդայր եւ երթայր ուրախութեամբ, կարծէր եթէ հասցէ ցանկութեանն իւրում։

միում dat/loc.sg մի one | աւուր gen/dat/loc.sg աւր day | երանելի blessed | առաքեաց aor 3sg առաքեմ, -եցի to send, dispatch | կոչեաց aor 3sg կոչեմ, -եցի to call, invite | խնդայր impf 3sg խնդամ, -ացի to rejoice | երթայր impf 3sg երթամ, չոգայ to go | ուրախութիւն rejoicing, joy, pleasure | կարծէր impf 3sg կարծեմ, -եցի to believe, think | հասցէ aor subj 3sg հասանեմ, հասի to reach, arrive | ցանկութիւն desire, pleasure, lust

Եւ յորժամ եկն Վարդենի նստեալ էր յոստայնն իւր եւ գործէր, եւ ասէ ցայրն.

եկն aor 3sg գամ, եկի to come | ոստայն, -ից texture, web, weft (weaving) | գործէր impf 3sg գործեմ, -եցի to work, make, do, fashion | ասէ pres 3sg ասեմ, ասացի to say

Բարի եկիր տէր եղբայր. ընդէ՞ր նեղես զիս եւ չտաս թոյլ երթալ յեկեղեցին ի տանէս իմէ։

եկիր aor 2sg գամ, եկի to come | ընդէ՞ր why? | նեղես pres 2sg նեղեմ, -եցի to press, trouble, annoy, harass | չտաս neg չ- + տաս pres 2sg տամ, ետու to give grant | թոյլ տամ to give leave, permit

Ասէ զնա այրն. Յոյժ ցանկամ քեզ, եւ յորժամ հայիմ ի քեզ՝ ցանկութիւնն որպէս հուր բորբոքի ի սիրտս։

ցանկամ, -ացայ to desire, long for, covet | հայիմ, -եցայ to see, look upon | բորբոք heat, fervor | սիրտ, սրտից heart

Ասէ կոյսն. Եւ զի՞նչ բարի տեսանես յիս՝ զի այնչափ սիրես զիս։

տեսանես pres 2sg տեսանեմ, տեսի to see | այնչապ so much | սիրես pres 2sg սիրեմ, -եցի to love

Եւ ասէ այրն. Աչք քո գայթակղեցուցանեն զիս եւ բորբոքիմ ցանկալ քեզ։

աչք, աչաց eyes (pl. tantum) | գայթակղեցուցանեն pres 3pl գայթակղեցուցանեմ, -ուցի to trip, cause to stumble (caus./factit. of գայթագղիմ/գայթակղիմ to stumble) | բորբոքիմ pres pass 1sg բորբոքեմ, -եցի to kindle, heat, burn

Եւ յորժամ լուաւ Վարդենի եթէ աչքն խաբեն զերիտասարդն, մինչդեռ ի ձեռին ունէր զբարաբն ոստայնին՝ եհար զաչսն իւր եւ կուրացոյց զերկոսեանն, եւ հեղան իբրեւ զջուր երկու բիբք աչացն, եւ անկաւ ի վերայ երեսացն։

լուաւ aor 3sg լսեմ, լուայ to hear | խաբեն pres 3pl խաբեմ, -եցի to cheat, deceive, ensnare, mislead | մինչդեռ when, while | ունէր impf 3sg ունիմ, կալայ to have, hold | բարաբ shuttle | եհար aor 3sg հարկանեմ, հարի to beat, strike (also հարում, հարի) | կուրացոյց aor 3sg կուրացուցանեմ, կուրացուցի to blind (caus./factit. of կուրանամ, -ացի to b/c blind) | երկոսեան acc of երկոքեան both (cf. Meillet, § 81) | հեղան aor m/p 3pl հեղում, հեղի to pour | բիբ, բբի, բբաց pupil (cf. Syr bābtā) | անկաւ aor 3sg անկանիմ, անկայ to fall | երես, -ի, երեսք, երեսաց face

Եւ տեսեալ երիտասարդին զոր արար երանելի կոյսն վասն իւր՝ զահի հարաւ եւ զղջացաւ ի միտս իւր, հրաժարեաց եւ գնաց առ անապատաւոր ծերսն եւ եղեւ ընտիր կրօնաւոր հաճոյ Քրիստոսի։

տեսեալ ptcp տեսանեմ, տեսի to see | արար aor 3sg առնեմ, արարի to do | ահ, ահից fear, terror | հարաւ aor m/p 3sg հարկանեմ, հարի to beat, strike (also հարում, հարի) | զղջացաւ aor m/p 3sg զղջամ, -ացի to repent | միտ, մտի, զմտաւ, միտք, մտաց, մտօք mind, intellect, understanding | հրաժարեաց aor 3sg հրաժարեմ, -եցի to renounce, abstain, desist | գնաց aor 3sg գնամ, գնացի to go | անապատաւոր solitary, hermit, anchorite (< անապատ, -ից/-աց desert) | ծեր, -ոց old, aged, elder | եղեւ aor 3sg եղանիմ to become | ընտիր, ընտրոց/ընտրից worthy, fine, good | հաճոյ, ից aggreable, pleasant; grateful

Իսկ երանելի կոյսն Վարդենի՝ խաւարեալ աչօք՝ այնչափ խիստ կրօնաւորութեամբ հաճոյ եղեւ Աստուծոյ մինչ զի զմահ նորա հրեշտակ Աստուծոյ ազդեաց հարցն յանապատի, զոր երթեալ թաղեցին ի տապանի սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ։

խաւարեալ ptcp (here w/ pass sense) խաւարեմ, -եցի to blind | խիստ, խստից/խստաց hard, severe, strict, austere | կրօնաւորութիւն monastic life, religion, piety | մահ, -ուց death | հրեշտակ, -աց angel (cf. Man.Parth frēštag, MP frēstak [NP firišta]: apostle, messenger, angel) | ազդեաց aor 3sg ազդեմ, -եցի to announce; influence | հարց gen/dat/abl pl հայր father | թաղեցին aor 3pl թաղեմ, -եցի to bury | տապան, -աց large box, coffin, tomb (also Noah’s ark) | օրհնութիւն blessing, benediction, hymn, eulogy

Եւ բազում սքանչելիք եղեն յաւուր հանգստեան նորա։

սքանչելի admirable, wonderful, astonishing, miraculous | եղեն aor 3pl եղանիմ to become | հանգիստ, հանգստեան repose

ET draft

On this day is the feast of God’s maidservant Vardeni.

The maidservant of Christ and the virgin nun Vardeni, by means of dwelling at her home in silence and great asceticism was preserving her soul with fasting, prayer, and wakefulness. From her handiwork she also performed much charity for the poor. But the one who was a foe from the beginning, Satan, hostile to uprightness, did not tolerate such a god-pleasing life: he raised up a temptation against her and put a demonic longing desire into a young man, and he was in love with Vardeni, the pure virgin. And when she would leave her house to go to church, he would harass her a lot on the road and express his desire to her. So he kept sending many messengers with a promise; this he did over several days. One day the blessed virgin dispatched her maidservant and invited the young man to her house, and he was very happy and started out in delight, thinking that he would fulfill his lust. When he had come, Vardeni was seated at work at her weaving, and she said to the man, “Welcome, sir, brother! Why do you harass me and not permit me to go from my home to church?” The man said to her, “I long for you deeply, and when I look upon you, this longing is like a fire burning in my heart!” The virgin said, “And what good thing do you see in me that you love me so much?” The man said, “Your eyes make me stumble, and longing for you is kindled in me.” When Vardeni heard that her eyes had ensnared the young man, she was holding at the time in her hand the shuttle for her weaving: she struck her eyes and blinded them both. The two pupils of her eyes flowed like water, and she fell on her face. The young man, when he saw what the blessed virgin had done because of him, was struck with terror and repented in his mind: he renounced [the world] and went to the old men of the desert and became a worthy monk, pleasing to Christ. As for the blessed virgin Vardeni, with blinded eyes, she became pleasing to God with piety so severe that the angel of God announced her death to the fathers in the desert: they buried her in a tomb [or coffin] with psalms and a benediction, and many astonishing things happened on the day of her repose.

Old Georgian phrases and sentences 53 (Brood of vipers; with Armenian)   Leave a comment

As an unsavory address to one’s interlocutors, γεννήματα ἐχιδνῶν “brood of vipers”, which both John the Baptist and Jesus use, is one of the more memorable in the New Testament. (For Strack & Billerbeck on γεννήματα ἐχιδνῶν, see their Kommentar, vol. 1, p. 114.) Here are verses (Mt 3:7, Mt 12:34, Mt 23:33) where it occurs in Greek, Armenian (Künzle), and various Georgian versions with, as usual, vocabulary lists and grammatical notes. (A-89/A-844 is given in both asomtavruli and mxedruli.)

Mt 3:7

Ἰδὼν δὲ πολλοὺς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα αὐτοῦ εἶπεν αὐτοῖς· γεννήματα ἐχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς;

Եւ տեսեալ զբազումս ի սադուկեցւոցն եւ ի փարիսեցւոց եկեալս ի մկրտութիւնն նորա, ասէ ցնոսա· ծնունդք իժից, ո՞ ցոյց ձեզ փախչել ի բարկութենէն որ գալոցն է։.

  • [the order of “Pharisees and Sadducees” is flipped]
  • մկրտութիւն baptism
  • ծնունդ, ծննդեան, -դոց generation, offspring (also nativity, birth, as in ծնունդ Քրիստոսի = Xmas)
  • իժ, -ից viper
  • ցոյց aor 3sg ցուցանեմ, ցուցի to show, indicate, point out
  • փախչել inf of փախչիմ, -եայ to flee
  • բարկութիւն anger, wrath
  • գալոց (inf >) ptcp գամ, եկի to come (see Meillet, Altarm. Elementarbuch § 105e for this kind of ptcp)

3:7 Adishi

[და] ვითარცა იხილნა ფა[რ]ისეველნი და ს[ად]უკეველნი, მომავალნი ნათლის-ღებად მისგან, ჰრქუა მათ: ნაშობნო იქედნეთანო, ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან მომავალისა რისხვისა?

  • [Nothing for πολλούς. An apparent doublet: მერმისა…მომავალისა for μελλούσης.]
  • ი-ხილ-ნ-ა aor 3sg N ხილვა to see
  • მომავალი coming, to come (adj), future
  • ნათლის-ღებაჲ baptism (lit. receiving, taking [ღება] the light [ნათელი]; the active counterpart is ნათლის-ცემაჲ, giving the light > to baptize)
  • ნაშობი born, child
  • იქედნეჲ snake (< ἔχιδνα)
  • გ-ი-ჩუენ-ა aor 3sg O2 ჩუენება to show
  • სივლტოლაჲ running, flight (v.n.)
  • მერმეჲ following, next, future
  • რისხვაჲ wrath, anger

3:7 Athonite

და ვითარცა იხილნა მრავალნი ფარისეველნი და სადუკეველნი, მომავალნი ნათლის-ღებად მისგან, ჰრქუა მათ: ნაშობნო იქედნეთანო, ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან რისხვისა?

Mt 12:34

γεννήματα ἐχιδνῶν, πῶς δύνασθε ἀγαθὰ λαλεῖν πονηροὶ ὄντες; ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας τὸ στόμα λαλεῖ.

Ծնունդք իժից· զիա՞րդ կարիցէք բարիս խաւսել որ չարքդ էք· քանզի ի յաւելուածո́յ սրտի խաւսի բերան։.։.

  • զիա՞րդ how?
  • կարիցէք pres subj 2pl կարեմ, կարացի to be able
  • չար, -աց bad, wicked
  • խաւսի pres 3sg խաւսիմ, -եցայ to speak
  • յաւելուած, -ոց surplus, increase

12:34 (A-89/A-844)

ႬႠႸႭႡႬႭ ႨႵႤႣႬႤႧႠႬႭ ႥႤႰ ჄႤႪ ႢႤႼႨႴႤႡႨႱ ႩႤႧႨႪႨႱႠ ႱႨႲႷႭჃႠႣ Ⴐ~ ႧႵ~Ⴌ ႭჃႩႤႧႭჃႰႬႨ ႾႠႰႧ Ⴐ~ ႬႠႫႤႲႠႥႨႱႠႢႠႬ ႢႭჃႪႨႱႠ ႮႨႰႨ ႾႨႲႷჃႱ

ნაშობნო იქედნეთანო ვერ ჴელ-გეწიფების [კე]თილისა სიტყოჳად რ(ამეთოჳ) თქ(ოჳე)ნ ოჳკეთოჳრნი ხართ რ(ამეთოჳ) ნამეტავისაგან გოჳლისა პირი ხიტყჳს

  • ჴელ-გ-ე-წიფებ-ი-ს pres 3sg O2 (indir. vb) ჴელ-წიფება to be able
  • უკეთური bad, evil
  • ხ-არ-თ pres 2pl ყოფა to be
  • ნამეტავი excessive, extra
  • პირი mouth
  • ხ-ი-ტყუ-ი-ს pres 3sg სიტყუა to speak

12:34 Adishi

ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარ უძლოთ კეთილისა სიტყუად? რამეთუ თქუენ უკეთურნი ხართ, რამეთუ ნამეტავისაგან გულისა პირი იტყჳს.

  • უ-ძლ-ო-თ aor 2pl ძლება to be able
  • იტყჳს as above, only w/o ხ-

12:34 Athonite

ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარ ჴელ-გეწიფების კეთილისა სიტყუად, რამეთუ თქუენ უკეთურნი ხართ? რამეთუ ნამეტავისაგან გულისა პირი იტყჳნ.

  • as Adishi, except with the verb ჴელ-გეწიფების as in A-89/A-844

Mt 23:33

ὄφεις, γεννήματα ἐχιδνῶν, πῶς φύγητε ἀπὸ τῆς κρίσεως τῆς γεέννης;

Աւձք, ծնունդք իժից զիա՞րդ փախնուցուք ի դատաստանէ գեհենին։.

  • աւձ, -ից snake, serpent
  • փախնուցուք pres subj 2pl փախնում, -խեայ to flee
  • դատաստան, -աց judgement

23:33 (A-89/A-844)

ႫႠႧႠ ႧႵ~ႬႧႠჂ ႢႭჃႤႪႬႭ ႣႠ ႬႠႸႭႡႬႭ ႨႵႤႣႬႤႧႠႬႭ Ⴅ~ႰႫႤ ႢႠႬႾႤႰႬႤႧ ႱႠႸႿႤႪႱႠ ႢႤჀႤႬႨႠჂႱႠႱႠ

თქ(ოჳე)ნთაჲ გოჳელნო და ნაშობნო იქედნეთანო ვ(ითა)რმე განხერნეთ საშჯელსა გეჰენიაჲსასა

  • [თქ(ოჳე)ნთაჲ is a plus, as is the და between გოჳელნო and ნაშობნო]
  • გუელი snake
  • გან-ხ-ე-რ-ნ-ე-თ aor conj 2pl (form also aor) განრომა to survive, be saved
  • საშჯელი judgement

23:33 Adishi

გუელნო, ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარმე განერნეთ სასჯელსა გეჰენიაჲსასა?

  • განერნეთ as above, only w/o ხ-

23:33 Athonite
გუელნო და ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარმე განერნეთ საშჯელსა მას გეჰენიისასა?

  • [და is a plus, as in A-89/A-844]

Old Georgian phrases and sentences 51 (Rev 9:9)   Leave a comment

Today’s lines come from the picturesque language of Revelation 9. Revelation was edited by I. Imnaišvili: იოვანეს გამოცხადება და მისი თარგმანება, ძველი ქართული ვერსია, ძველი ქართული ენის კათედრის შრომები 7 (Tbilisi, 1961), and this edition is available at TITUS here. For more fun I also include the Armenian, here from Conybeare’s ed. (1907), p. 14 of the Armenian part.

Rev. 9:9

καὶ εἶχον θώρακας ὡς θώρακας σιδηροῦς, καὶ ἡ φωνὴ τῶν πτερύγων αὐτῶν ὡς φωνὴ ἁρμάτων ἵππων πολλῶν τρεχόντων εἰς πόλεμον

და აქუნდა ჯაჭუები ვითარცა ჯაჭუები რკინისაჲ, და ჴმაჲ ფრთეთა მათთაჲ ვითარცა ჴმაჲ ეტლთა ცხენთა მრავალთაჲ, რომელნი რბიოდიან ბრძოლად.

  • აქუნდა impf (indir. vb) აქუს to have
  • ჯაჭუი chain, chain mail, lattice
  • რკინაჲ iron
  • ჴმაჲ voice, sound
  • ფრთეჲ wing
  • ეტლი wagon, carriage
  • ცხენი horse
  • რბ-ი-ოდ-ი-ან iter impf 3pl სრბა (NB the verbal noun with s-prefix)
  • ბრძოლა to fight

եւ զրահք նոցա իբրեւ զզրա՛հս երկաթիս։ եւ ձայն թեւոց նոցա իբրեւ զձայն ձիոց բազմաց որ արշաւեն ի պատերազմի։

  • զրահ, զրահք, -հից cuirass, coat of mail
  • երկաթ, -ոյ iron (cf. Erkatagir)
  • ձայն, -ից voice, sound, cry
  • թեւ, -ոց wing
  • ձի, -ոց horse (NB there is nothing corresponding to ἁρμάτων)
  • արշաւեմ, -եցի to run, gallop
  • պատերազմ, ի war, battle, combat
%d bloggers like this: