Archive for April 2015

Old Georgian phrases and sentences 50 (Mart. ʿAbd al-Masīḥ 22.1-3)   Leave a comment

Not too long ago I pointed to a place in a Christian Palestinian Aramaic text translated from Greek where there was a conspicuous confluence of languages (see here). Here is a similar place in a Georgian hagiographic text translated from the Armenian version of a Syriac text, referring to a name in Arabic, that of the saint, ʿAbd al-Masīḥ.

Gérard Garitte published the Georgian text with a Latin translation in “La passion géorgienne de Saint ʿAbd al-Masīḥ,” Le Muséon 79 (1966): 187–237. If you wish to compare the Georgian with other versions of this text, here is the information: The Syriac was published by Corluy in AB 5 (1886): 5-52 (here, 43.11-44.5); the story is also in Bedjan’s AMS 1: 173-201. There are (at least) three recensions in Armenian, one of which is in Vark’ ew vkaybanut’iwnk’ srboc’ 1: 6-25 (here, 22.5-13). Finally, Peeters published the Arabic (tr. from Syr.) in AB 44 (1926): 270-341 (here, 332.4-9).

The Martyrdom of ʿAbd al-Masīḥ 22.1-3 (Garitte, p. 230)

22.1 ხოლო რაოდენისამე ჟამსა კუალად წარვიდეს ვაჭარნი იგი მასვე გზასა, და გულსმოდგინე იყვნეს ყოვლითა ღონისძიებითა რაჲთამცა ეუწყა სახელი წმიდისაჲ მის; და ვითარცა მიეახლნეს ადგილსა მას და იხილეს ეკლესიაჲ, განუკჳრდა და განიხარესცა;

  • რაოდენი-მე some
  • ჟამი time
  • კუალი trace, step, foot (here adv., again, back; cf. Garitte’s note)
  • წარ-ვიდ-ეს aor 3pl წარსლვა to leave, depart
  • ვაჭარი merchant (cf. վաճառ, etc., < Parth. wāžār, MP wāzār)
  • გზაჲ way, road
  • გულსმოდგინეჲ anxious, eager
  • ღონის-ძიებაჲ attempt, means
  • -მცა particle used with indicative verbs to express a wish
  • ე-უწყ-ა aor pass 3sg უწყება to tell, inform
  • სახელი name
  • მი-ე-ახლ-ნ-ეს aor N 3pl მიახლება to draw near
  • ადგილი place
  • ი-ხილ-ეს aor 3pl ხილვა to see
  • გან-უ-კჳრ-დ-ა aor 3sg (indir. vb, w/ the CV -უ- for 3rd person, here pl, object) განკჳრვება to be amazed (for იხილეს და განუკჳრდა, as here, cf. Lk 2:48 and Acts 12:16). On the apparent confusion of impf and aor with -დ- in verbs of this kind, see Deeters, § 374, with this root on p. 202.
  • გან-ი-ხარ-ეს aor 3pl განხარება to rejoice

22.2 და ვითარ შევიდეს ეკლესიასა მას, იხილეს ლოდი იგი საშუალ, და ზედა მისსა საუფლოჲ ჯუარი ბრწყინვიდა; ჰკითხეს მსახურთა ეკლესიისათა, ვითარმედ: «რაჲ სახელი ჰრქჳან წმიდასა ამას, ანუ ვითარ სახედ იყო წამებაჲ მისი?»

  • შე-ვიდ-ეს aor 3pl შესლვა to enter
  • ლოდი stone
  • საშუალ there in the middle
  • საუფლოჲ of the Lord, dominical (< უფალი)
  • ჯუარი cross
  • ბრწყინვ-ი-დ-ა impf 3sg ბრწყინვა to shine
  • ჰ-კითხ-ეს aor 3pl O3 კითხვა to ask
  • მსახური servant
  • ჰ-რქჳან aor iter 3pl O3 რქუმა to say, name
  • სახეჲ nature, thing

22.3 ხოლო მნეთა მათ ჰრქუეს: «სახელი მაგისი არს აბდალმესია, რომელი ითარგმანების ქრისტედოლე, ხოლო ქართულად მონაჲ ქრისტჱსი»; და აუწყეს ვითარ სახედ იწამა.

  • მნეჲ administrator, chief (NB not მონაჲ servant, slave; Garitte tr. “Ministri”)
  • ჰ-რქუ-ეს aor 3pl რქუმა to say
  • ი-თარგმან-ებ-ი-ს pres pass 3sg თარგმანება to translate
  • ქართულად in Georgian
  • მონაჲ servant, slave
  • ა-უწყ-ეს aor 3pl უწყება to tell, inform (contrast the CV of the form here with the form in 22.1 above)
  • ი-წამ-ა aor 3sg წამება to bear witness, be martyred
Advertisements

Old Georgian phrases and sentences 49 (Prayer-impelled gnats and wasps against the Persian army)   Leave a comment

Jacob of Nisibis’s bug-bringing prayer. The lines below come from the Life of Jacob of Nisibis (cf. BHO 405-406 for Syriac, 407-411 for Armenian) in the famous Codex Šatberdiensis (S-1141): შატბერდის კრებული X საუკუნისა, ed. B. Gigineišvili and E. Giunašvili (Tbilisi, 1979). The text is available at TITUS here. The excerpt below is on p. 363.14-22 in this edition; for the corresponding (but not identical!) passages in Syriac and Armenian, see Bedjan, AMS IV 272 and Vark’ II 105. (See also the Arabic synaxarion here [Ṭūba 18], Gǝʿǝz synaxarion in PO 45.1, pp. 130-133 [Ṭǝrr 18], and Armenian synaxarion here [Arac’ 6], all with this incident reported.) An English translation follows the text and notes.

არამედ ესე ხოლო ილოცა, რაჲთა მოუვლინოს მათ ღმერთმან ზილი და ბზიკი ფესანგი, რაჲთა ამით განიბნინენ იგინი მიერ ადგილით, რაჲთა წარვიდენ მიერ და არავინ მათგანი მოისრას. და ისმინა ღმერთმან ლოცვისა მისისაჲ, ვითარცა მოსე წინაჲსწარმეტყუელისაჲ, და მყისა შინა მოუჴდა მათ გუემაჲ ესე ღმრთისამიერი ლოცვითა წმიდისა იაკობისითა. და გამოჴდა ქუეყანით მათ ზედა ზილი კაცთა ზედა და ბზიკი საჴედართა ზედა მათთა და მწრაფლ განაბნინა იგინი, რამეთუ იყო მათ თანა პილოვები-ცა მრავალი საბრძოლელად და მათ ზედა-ცა იყო ბზიკი იგი, ვიდრემდის ვერ დამდგომ იქმნნეს იგინი წინაშე ბზიკისა და ზილისა.

  • ი-ლოც-ა aor 3sg ლოცვა to pray
  • მო-უ-ვლინ-ო-ს aor conj 3sg მოვლინება to send
  • ზილი gnat, mosquito (This and the following word are used in the text in the singular as collectives, with their verbs also singular.)
  • ბზიკი wasp
  • ფესანგი colored, variegated; here it must not refer to the color of the insects, which would be the word’s usual meaning, but rather to the mixed group of insects together (cf. ḥalluṭā [< ḥlaṭ to mix] in the Syriac text)
  • გან-ი-ბნი-ნ-ე-ნ aor pass conj 3pl განბნევა to scatter, disperse
  • წარ-ვიდ-ე-ნ aor conj 3pl წარსლვა to leave, depart
  • მო-ი-სრ-ა-ს aor pass conj 3sg მოსრვა to kill off, eradicate
  • ი-სმინ-ა aor 3sg სმენა to hear
  • წინაჲსწარმეტყუელი prophet
  • მყისა შინა suddenly, in a moment
  • გუემაჲ beating, hitting, torture, torment
  • ღმრთისამიერი divine
  • მო-უ-ჴდ-ა aor 3sg მოჴდომა to come, fall on, come upon
  • გამო-ჴდ-ა aor 3sg გამოჴდომა to come up out of
  • საჴედარი mount, horse, ass
  • მწრაფლ quickly
  • გან-ა-ბნი-ნ-ა aor 3sg N განბნევა to scatter, disperse
  • პილოჲ elephant (cf. M/Npers pīl, Syriac pīlā, Armenian փիղ [cf. Hübschmann, Arm. Gr. p. 255], Arabic fīl, etc.; NB that in Georgian the first consonant is unaspirated as in Persian and Syriac, in contrast to Armenian and Arabic)
  • საბრძოლელი weapon, s.t. for fighting
  • დამდგომი able to withstand, able to oppose
  • ი-ქმნ-ნ-ეს aor pass 3pl ქმნა to make

Here is a rough ET:

But he prayed that God would send on them a swarm of gnats and wasps so that thereby they might scatter them from the place, that they should depart from there and none of them should perish. And God heard his prayer, as [he had heard the prayer] of Moses the prophet, and immediately this divine torment fell upon them by means of the prayer of Saint Jacob, and gnats came up from the ground upon the men and wasps [came] upon their mounts, and they quickly scattered them, for they had many elephants for the battle and the wasps were upon them, until they were unable to withstand the wasps and gnats.

The wise king: A passage from Philo’s Questions on Genesis (4.76) in Armenian   1 comment

(Preface: Some time ago I came across the passage below in Armenian. I don’t remember the trail that led me to it, but in any case, it’s an interesting passage for its content and vocabulary and for the fact that both the Greek original and the Armenian survive and can thus be readily compared.)

Most of Philo’s Quaestiones in Genesim survives only in Armenian. Here is part of § 4.76 on Genesis, which is on Gen 23:6. This passage = Chrysippus, Fragmenta Moralia, № 681 (SVF 3, p. 170; available here). The Armenian text was edited and translated into Latin by Aucher/Awgerean, a copy of which from Google Books is accessible at Robert Bedrosian’s site here; unfortunately, some pages were improperly scanned, resulting in an almost surreal stretching of the text, but this particular excerpt (pp. 304-305) is still legible. There is an ET of the Armenian by Marcus, in LCL Philo, suppl. 1, p. 354 (available here).

It happens that the fragmentary Greek evidence for this work of Philo includes part of this text. The Chrysippus fragment cited above is given in SVF in Aucher’s LT. The Greek fragment, of course, would be closer to Chrysippus’ own language. The fragment appears in J. Rendell Harris, Fragments of Philo Judaeus, p. 36 (available here), alongside Aucher’s slightly modified LT.

Fruitful observations would, no doubt, result from a close comparison and dual reading of the Greek and the Armenian version — NB e.g. the Armenian doublet զհմուտն եւ զտեղեակն for τὸν ἐπιστήμονα at the end — yet nothing so involved is given here, only a basic initial meeting with the two texts. So here is the Greek fragment (but nothing for the first sentence), the Armenian text (Aucher, pp. 304-305), and Marcus’s ET, with vocabulary and notes for the Armenian. For comparison and completeness Aucher’s LT follows at the end.

Եւ երկրորդ՝ օրէնս դնէ բնաւորականագոյն. զոր ոմանք յայնցանէ որ միանգամ իմաստասիրականքն եղեն՝ վտարեցին. And, in the second place, (Scripture) lays down a most natural law, which some of those who philosophize have rejected.
  • երկրորդ, -աց second(ly)
  • օրէն, օրինի law, rule, regulation, custom (later in pl.)
  • դնէ pres 3sg դնեմ, եդի to lay, put, establish
  • բնաւորականագոյն natural (Nor baṙgirk’ 498b)
  • ոմն indef. adj./pron.
  • յ-այնցանէ abl. pl. short form of այն that
  • որ միանգամ whoever
  • իմաստասիրական philosophical
  • եղեն aor 3pl եղանիմ to become
  • վտարեցին aor 3pl վտարեմ, -եցի to remove, expel, banish
Τῶν μὲν ἀφρόνων βασιλεὺς οὐδείς, καὶ ἂν τὸ πάσης γῆς καὶ θαλάσσης ἀνάψηται κράτος· μόνος δὲ ὁ ἀστεῖος καὶ θεοφίλης, καὶ ἂν τῶν παρασκευῶν καὶ τῶν χορηγιῶν ἀμοιρῇ, δι᾽ ὧν πολλοὶ κρατύνονται δυναστείας. եւ օրէնքն են, զի յանզգամացն թագաւոր ոչ ոք, թէպէտ զամենայն երկրի եւ զծովու զօրութիւն առցէ. բայց միայն իմաստունն եւ ա՟ծասէրն. եւ եթէ կազմածոցն եւ պատրաստութե՟ցն մասն իցէ, ի ձեռն որոց բազումք զօրանան բռնութեամբ զօրութեամբք։ This law is that no one of the foolish (is) a king, even though he should be master of all the land and sea, but only the wise and God-loving man, even if he is without the equipment and resources through which many obtain power with violence and force.
  • են pres 3pl եմ to be
  • անզգան, -աց knavish, wicked; foolish, mad
  • ոչ ոք no one, nobody
  • թէպէտ even if, although
  • զօրութիւն power, force
  • առցէ aor subj 3sg առնում, առի to take, occupy, carry off
  • միայն only, alone
  • իմաստուն, -տնոց wise, intelligent, prudent, skillful
  • աստուածասէր god-loving, pious
  • կազմած, -ոց apparatus, preparation, equipment
  • պատրաստութիւն preparation, disposition, attention
  • մասն, -սին, -սանց part, portion, share, lot (this and the following word for Greek ἀμοιρῇ)
  • իցէ pres subj 3sg եմ to be
  • ձեռն hand, power, strength, etc. ի ձեռն by, by means of, through
  • զօրանան pres 3pl զօրանամ to grow stronger, reign
  • բռնութիւն violence, tyranny
Ὥσπερ γὰρ τῷ κυβερνητικῆς ἢ ἰατρικῆς ἢ μουσικῆς ἀπείρῳ παρέλκον πρᾶγμα οἴακες καὶ φαρμάκων σύνθεσις καὶ αὐλοὶ καὶ κιθάραι, διότι μηδενὶ τούτων δύναται χρῆσθαι πρὸς ὃ πέφυκε, κυβερνήτῃ δὲ καὶ ἰατρῷ καὶ μουσικῷ λέγοιτο ἂν ἐφαρμόζειν δεόντως· Եւ քանզի որպէս նաւաստականին, կամ բժըշկականին, կամ երաժշտականին անփորձի՝ տարացոյց իրք են, քեղիք, եւ դեղոց եւ սպեղանեաց խառնուածք, եւ փողք, եւ քնարք. վասն զի ոչինչ յայսցանէ ի կիր առնուլ կարէ՝ առ որ բնաւորեցաւն. բայց նաւաստոյն եւ բժշկի եւ երաժշտականի ասասցի յարմարել եւ պատկանել։ For whereas the man ignorant of the art of the pilot or of the physician or of the musician has trouble with the rudders or with the compounding of drugs and ointments or with flutes and lyres, since he is unable to use any of them for its natural purpose, to the pilot, on the other hand, and the physician and the musician they may be said to be fitting and suitable.
  • նաւաստական, -աց sailor (Nor baṙgirk’ 408b)
  • բժըշկական medical
  • երաժշտական musical; musician
  • անփորձ, -ից inexperienced, untried
  • տարացոյց example, model, idea, design, paradigm (Nor baṙgirk’ 855c)
  • իր, -ի, -աց thing, affair
  • քեղի, -ղւոյ, -ղեաց rudder
  • դեղ, -ոց/-ից remedy, medicine
  • սպեղանի poultice, salve, ointment
  • խառնուած, -ոց mixture, compounding
  • փող, -ոց trumpet, horn, reed, pipe
  • քնար, -աց/-ից lyre, harp (cf. Syr. kennārā, Geo. ქნარი)
  • ի կիր առնուլ to put to use
  • կարէ pres 3sg կարեմ, -րացի to be able
  • բնաւոր natural, innate
  • նաւաստ, -տւոյ, տեաց sailor
  • բժիշկ, բժշկի, բժշկաց physician
  • ասասցի aor subj m/p 3sg ասեմ to say
  • յարմարել inf յարնարեմ, -եցի to adapt, accommodate, arrange
  • պատկանել inf պատկանեմ to adapt, adjust, suit, apply
οὕτως, ἐπειδὴ τἐχνη τίς ἐστι βασιλικὴ καὶ τἐχνων ἀρίστη, τὸν μὲν ἀνεπιστήμονα χρήσεως ἀνθρώπων ἰδιώτην νομιστέον, βασιλέα δὲ μόνον τὸν ἐπιστήμονα. Յիրաւի այսպէս. վասն [305] զի արուեստ իմն է թագաւորականն, եւ արուեստից առաքինին. քանզի այն որ անգէտն է եւ անտեղեակ պիտոյից մարդկան, տգէտ համարելի է, եւ գեղջուկ. բայց թագաւոր՝ միայն զհմուտն եւ զտեղեակն։ And this is proper, since there is a certain kingly art, and it is the most noble of the arts. For he who is ignorant and unversed in the needs of men must be considered a layman, while only he (can be considered) a king who is knowing and experienced.
  • յիրաւի justly, deservedly, in truth
  • արուեստ, -ից art, trade, study
  • թագաւորական royal
  • առաքինի, -նւոյ, -նեաց virtuous, honest (also valiant, courageous)
  • անգէտ ignorant, unlearned, stupid
  • անտեղեակ ignorant, unlearned, unskillful
  • պէտք, պիտոյից needs, necessity, use, business
  • մարդիկ, մարդկան people, the human race
  • տգէտ ignorant, unlearned, untaught, illiterate
  • համարելի counted, considered (< համարեմ, -եցի to count, consider, reckon, esteem; on the adjectival form derived from the infinitive, see Meillet, Altarm. Elementarbuch, § 105e)
  • գեղջուկ, -ջկի, -ջկաց peasant, villager, rustic
  • միայն, -ոյ, -ով only, sole
  • հմուտ well-versed, learned, experienced, skillful
  • տեղեակ well informed, skilled, expert

Aucher’s LT of the Armenian:

Secundo vero legem statuit nimis naturalem, quam nonnulli philosophorum sibi conciliarunt. Lex autem est, ut ex insipientibus nullus sit rex, quamvis terrae et maris totam vim subiugarit, sed solus sapiens et dei amans, praeter partes apparatuum armorumque, quibus multi proficiunt per vim violentam. Etenim sicut nauticae vel medicinae vel musicae si quis imperitus sit, pro argumento sunt ei clavus et medicaminum commixtura et tibia et lyra (nullum enim istorum usurpare potest ad usum destinatum, at nauarcho et medico ac musico dicatur omnino convenire) ita profecto, siquidem ars est quaedam regium hoc munus et artifex homo virtute praeditus. Nam qui imperitus est et nescius rerum homines iuvantium, rudis atque rusticus est censendus, rex autem dicendus solus peritus gnarusque.

More bibliography

On Philo in Armenian generally, see R.W. Thomson, Bibliography of Classical Armenian Literature to 1500 AD, pp. 75-76; and “Supplement to A Bibliography of Classical Armenian Literature to AD 1500: Publications 1993–2005″, Le Muséon, 120 (2007), 163–223, here, p. 177. More recently, several important studies appeared in:

Lombardi, Sara Mancini and Paola Pontani, eds. 2011. Studies on the Ancient Armenian Version of Philo’s Works, Studies in Philo of Alexandria 6. Leiden: Brill.

Earlier work by Marcus remains important. These are available at Bedrosian’s site mentioned above.

Marcus, Ralph. 1930. “The Armenian Translation of Philo’s Quaestiones in Genesim et Exodum.Journal of Biblical Literature 49: 61-64.

Marcus, Ralph. 1933. “An Armenian-Greek Index to Philo’s Quaestiones and De Vita Contemplativa.” Journal of the American Oriental Society 53: 251-282.

Marcus, Ralph. 1948. “Notes on the Armenian Text of Philo’s Quaestiones in Genesin, Books I-III.” Journal of Near Eastern Studies 7: 111-115.

Old Georgian phrases and sentences 48 (the devil as a horse)   Leave a comment

Again I have found the Sarjveladze and Fähnrich dictionary to be of interest even as a reading-book of isolated passages. (See similarly these posts here, here, and here.) The isolated quotation this time comes from I. Imnaišvili’s ქართული ენის ისტორიული ქრესტომათია II (Tbilisi, 1963), 96.15-16, found in the Altgeorgisch-Deutsches Wörterbuch on p. 724b, s.v. მკბენარი and p. 872b, s.v. მწიხნარი.

ეჩუენა ეშმაკი მსგავსად ცხენისა ბოროტისა და მწიხნარისა და მკბენარისა

Ihm erschien der Teufel in Gestalt eines bösen, ausschlagenden und beißenden Pferdes.

  • ე-ჩუენ-ა aor 3sg ჩუენება to appear
  • მსგავსად similar to, corresponding to, as (here adv.)
  • ცხენი horse
  • მწიხნარი kicking (< წიხნა to kick)
  • მკბენარი biting, stinging (< კბენა to bite, sting)

So in English:

The devil appeared to him as an evil horse, kicking and biting.

I don’t have a copy of Imnaišvili’s Chrestomathy here, so I don’t know where this quote comes from, but with such an equine satanic apparition, it’s bound to be an interesting tale! (For other malicious super-equine horses we may mention Keśi and the Mares of Diomedes.)

Old Georgian phrases and sentences 47 (Job 19:23-24, Jer 17:1)   Leave a comment

Here are two passages with some related vocabulary for writing &c. For Job, I give the Greek, too, not least because of two differences in number between the texts. The grammar offers no difficulties.

Job 19:23-24

23 τίς γὰρ ἂν δῴη γραφῆναι τὰ ῥήματά μου, τεθῆναι δὲ αὐτὰ ἐν βιβλίῳ εἰς τὸν αἰῶνα

23 ვინ მომცნეს მე დაწერად სიტყუანი ჩემნი და დადებად იგინი წიგნთა შინა უკუნისადმდე

  • მო-მ-ცნ-ე-ს aor conj 3sg O1 მოცემა to give
  • დაწერა to write
  • დადება to put, set, lay
  • წიგნი book, document, inscription (NB pl in Georgian here, sg in Greek; also sg in Armenian: մատեան)

24 ἐν γραφείῳ σιδηρῷ καὶ μολίβῳ ἢ ἐν πέτραις ἐγγλυφῆναι;

24 საწერელითა რკინისაჲთა და ბრპენისაჲთა, გინა თუ კლდესა შინა გამოწერად?

  • საწერელი writing instrument
  • რკინჲ iron
  • ბრპენი lead
  • კლდეჲ rock (this time sg in Georgian, but pl in Greek! Armenian again agrees with Greek in the number: վէմս)
  • გამოწერა to portray, draw, write

Jer 17:1

ცოდვაჲ იუდაჲსი დაწერილ არს წიგნთა შინა რკინისათა ფრცხილითა ადამანტიანისაჲთა; გამოდგმულ არს მკერდსა ზედა გულთა მათთასა, და კიდესა ზედა ტაბლათა მათთასა ესრეთ.

  • ცოდვაჲ sin
  • დაწერილი written
  • ფრცხილი (finger)nail, claw
  • ადამანტიანეჲ diamond
  • გამოდგმული fastened, stuck, pressed on, stuck on
  • მკერდი breast
  • კიდეჲ side, edge
  • ტაბლაჲ table

Old Georgian phrases and sentences 46 (Lot’s wife)   Leave a comment

Lot’s unnamed and ill-fated wife appears in Gen 19:26 and Lk 17:32. We can start with the latter verse, a simple injunction:

Lk 17:32 Ad მოიჴსენეთ ცოლისა ლოთისი.

  • მო-ი-ჴსენ-ე-თ aor impv 2pl მოჴსენება to remember. NB the gen obj.
  • ცოლი wife

And now the report of what happened to her as Lot’s family was fleeing Sodom:

Gen 19:26 Oshki და მიიხილა ცოლმან ლოთისმან მართლუკუნ და იქმნა იგი ძეგლ მარილის.

  • მი-ი-ხილ-ა aor 3sg მიხილვა to look
  • მართლუკუნ back, backwards
  • ძეგლი monument, sculpture
  • მარილი salt

The version of this verse in the Jerusalem Lectionary differs only a little:

და უკუ-მოიხილა ცოლმან ლოთისმან და იქმნა იგი ძეგლ მარილისა.

  • უკუ-მო-ი-ხილ-ა aor 3sg უკუ-მოხილვა to look back

I suppose Dylan’s “She’s an artist, she don’t look back” might be მხატვარი არს, არა უკუ-მოიხილავნ (iter pres, or perh. the aor iter უკუ-მოიხილის). The term მხატვარი painter (cf. ხატი picture, image, and ხატვა to paint, draw) occurs in Gregory of Nyssa’s De opificio hominis (თქუმული კაცისა შესაქმისათჳს) 5 (ed. Abuladze [Tbilisi, 1964], p. 149.24 and 150.4) for Greek γραφεύς and ζώγραφος.

The flight from Sodom, with Lot's wife turned into salt. Vindobonensis Palatinus 1191, f. 10v. 14th century. Source.

The flight from Sodom, with Lot’s wife turned into salt. Vindobonensis Palatinus 1191, f. 10v. 14th century. Source.

Old Georgian phrases and sentences 45 (Saint George)   Leave a comment

Today is the commemoration of Saint George across many Christian traditions, so it occurred to me that it would be suitable to offer a brief look at the text of his martyrdom in Sin. geo. 62, specifically the beginning, the end, and the scribes mini-colophon. These two short passages will not only grant us an opportunity to study some grammar and vocabulary, as usual, but also, since images of the manuscript are easily accessible at E-corpus (along with other manuscripts, Georgian and otherwise, from Saint Catharine’s, but not the new finds), an opportunity to study Georgian scripts and handwriting, mostly nusxuri, but also some asomtavruli. For a detailed treatment of this tenth century manuscript, where the Saint George martyrdom is found on ff. 29rb-38vb, see Gérard Garitte’s Catalogue des manuscrits géorgiens littéraires du Mont Sinaï, CSCO 165, Subs. 9 (Louvain, 1956), pp. 197-209. Images of the manuscript are available here, images 30-40; I include one image of the last few lines below, but I encourage you to have a look at the other parts, too.

This Georgian version is close, but not identical, to BHG 672, published by Krumbacher, Der heilige Georg in der griechischen Überlieferung, pp. 41ff. (This volume is available at Hathi Trust here, where it is readable, but one must have a partner login to download the book. I have not yet found the volume openly downloadable anywhere else.) For convenient comparison, here are the two Greek passages from Krumbacher that correspond to those given below in Georgian:

p. 41 (introductory parag. is not in Georgian) : ἐγένετο τοίνυν κατ᾽ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν τῆς σατανικῆς εἰδωλολατρείας ἐπικρατούσης κατὰ τῶν ἀνθρώπων βασιλεῦσαι Διοκλητιανὸν τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς λοιμόν τινα καὶ θῆρα ἄγριον γενόμενον κατὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ ποίμνης ἡττώμενον σφόδρα τῇ πλάνῃ τῶν ματαίων εἰδώλων.

p. 51: ἐγὼ δὲ Πασικράτης ὁ δοῦλος τοῦ ἁγίου Γεωργίου ἀκολουθήσας τῷ ἐμῷ δεσπότῃ ἐπὶ πᾶσιν τὰ ὑπομνήματα βεβαίως συνέταξα· καὶ μακάριος ὁ πιστεύσας Χριστῷ τῷ ἀληθινῷ θεῷ ἡμῶν καὶ σωτῆρι, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

In what follows, I give a line-by-line transcription of these passages from the manuscript in whatever script they appear there, followed by a transliteration into mxedruli, some vocabulary and notes, and finally an ET. Abbreviations are resolved and indicated by parentheses. (For the asomtavruli and nusxuri to be visible on your machine, you must have a font that includes them.)

[29rb, eight lines from bottom]

ႠႮႰႨႪႱႠ ႩႢ ႼႠႫႤႡႠჂ

Ⴜ(ႫႨ)ႣႨႱႠ ႢႤႭႰႢႨႱႠ:

Ⴞ(ⴍⴊⴍ) ⴐ(ⴀ)ⴏ(ⴀⴋ)ⴑ ⴈⴂⴈ ⴃⴀⴄ<ⴎ>ⴗⴐⴀ ⴉⴄⴐⴎ

ⴇⴋⴐⴀⴞⴍⴣⴐⴄⴁⴀⴑⴀ ⴄⴘⴋⴀⴉ

ⴈⴑⴀⴑⴀ ⴗ(ⴍⴅⴄ)ⴊⴈ ⴑⴍⴔⴄⴊⴈ ⴈⴗⴍ

ⴁⴄⴐⴛⴄⴌⴇⴀ ⴆ(ⴄⴃ)ⴀ ⴋⴄⴔⴡ ⴐ(ⴍⴋ)ⴊ(ⴈ)

ⴑⴀ ⴑⴀⴞⴄⴊⴈ ⴄⴐⴕⴍⴓⴀ ⴃⴈⴍⴉ

ⴊⴈⴒⴈⴀⴌⴄ ⴋⴤⴄⴚⴈ ⴋⴛⴣⴌ

[29va]

ⴅⴀⴐⴄ ⴂ(ⴀ)ⴌⴋⴐⴗⴍⴣⴌⴄⴊⴈ ⴑⴀ

ⴋⴜⴗⴑⴍⴇⴀ ⴕ(ⴐⴈⴑⴒ)ⴄⴑⴇⴀ

აპრილსა კგ წამებაჲ წ(მი)დისა გეორგისა

ხ(ოლო) რ(ა)ჟ(ამ)ს იგი დაე<პ>ყრა კერპთმსახურებასა ეშმაკისასა ყ(ოვე)ლი სოფელი იყო ბერძენთა ზ(ედ)ა მეფჱ რ(ომ)ლ(ი)სა სახელი ერქუა დიოკლიტიანე მჴეცი მძჳნვარე განმრყუნელი სამწყსოთა ქ(რისტ)ესთა

  • და-ე-პყრ-ა aor pass 3sg დაპყრობა to take, possess, grab, grip (for the CV -ე- and passives, see Deeters § 160)
  • კერპთმსახურებაჲ idol worship (კერპი idol [here with the pl-marking -თ] + მსახურებაჲ service > worship [cf. λατρεία])
  • ბერძენი Greek, Roman
  • მჴეცი wild beast
  • მძჳნვარი raging, angry, furious
  • განმრყუნელი corrupting, perverting
  • სამწყსოჲ flock

April 23: The Martyrdom of Saint George

Now when the whole word was gripped with diabolical (lit. of the devil) idolatry, there was a king over the Romans whose name was Diocletian, a raging beast corrupting the flocks of Christ.

* * *

[38va, seven lines from bottom]

Ⴃⴀ ⴋⴄ ⴁⴀⴑⴈⴀⴌⴉⴀⴐⴒⴍⴑ ⴋⴍⴌⴀ

ⴜ(ⴋⴈ)ⴃⴈⴑⴀ ⴂ(ⴈⴍⴐⴂ)ⴈⴑⴀ ⴘⴄⴍⴣⴃⴄⴂ ⴍ(ⴣⴔⴀⴊ)ⴀ

ⴙⴄⴋⴑⴀ. ⴃⴀ ⴀⴖⴅⴜⴄⴐⴄ ⴜⴀ

ⴋⴄⴁⴀⴢ ⴄⴑⴄ ⴋⴈⴑⴈ ⴝⴄⴘⴋⴀⴐⴈ

ⴒⴀⴃ ⴃⴀ ⴍⴣⴕⴚⴄⴅⴄⴊⴀⴃ. ⴃⴀ

ⴌⴄⴒⴀⴐ ⴀⴐⴑ ⴐ(ⴍⴋⴄ)ⴊⴑⴀ ⴠⴐⴜⴋⴄⴌⴄⴑ (letters ⴀⴐ of ⴀⴐⴑ wr. supralinearly)

ⴕ(ⴐⴈⴑⴒ)ⴄ ⴖ(ⴋⴄⴐ)ⴇⴈ ⴝⴄⴘⴋⴀⴐⴈⴒⴈ.

[38vb]

ⴃⴀ ⴋⴤⴑⴌⴄⴊⴈ ⴙ(ⴍⴣⴄ)ⴌⴈ ⴐ(ⴍⴋ)ⴊⴈⴑⴀ

ⴀⴐⴑ ⴃ(ⴈⴃⴄ)ⴁ(ⴀ)ⴢ ⴇⴀⴌⴀ ⴋⴀⴋⴈⴇ ⴃⴀ

ⴑⴍⴣⴊⴈⴇ ⴜ(ⴋⴈ)ⴃⴈⴇⴍⴣⴐⴇ.

ⴍ(ⴣ)ⴉ(ⴍⴣⴌⴍⴣⴇ)ⴈ ⴍ(ⴣ)ⴉ(ⴍⴣⴌⴈⴑⴀⴋⴃ)ⴄ ⴀ(ⴋⴡ)ⴌ

და მე ბასიანკარტოს მონაჲ წ(მი)დისა გ(იორგ)ისა შეუდეგ ო(ჳფალს)ა ჩემსა და აღვწერე წამებაჲ ესე მისი ჭეშმარიტად და უქცეველად და ნეტარ არს რ(ომე)ლსა ჰრწმენეს ქ(რისტ)ე ღ(მერ)თი ჭეშმარიტი. [38vb] და მჴსნელი ჩ(ოჳე)ნი რ(ომ)ლისა არს დ(იდე)ბ(ა)ჲ თანა მამით და სულით წ(მი)დითურთ. ო(ჳ)კ(ოჳნოჳთ)ი ო(ჳ)კ(ოჳნისამდ)ე ამ(ჱ)ნ

  • შე-უ-დეგ aor 1sg შედგომა to follow
  • აღ-ვ-წერ-ე aor 1sg აღწერა to write
  • უქცეველად without changing anything
  • ჰ-რწმენ-ეს aor conj 3sg O3 რწმენა to believe (indir. vb) (cf. Jn 7:38 Ad რომელსა ჰრწმენეს ჩემდამო ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ; Jn 20:29 Ad რამეთუ მიხილე და გრწმენა; ნეტარ, რომელთა არა უხილავ და ჰრწმენეს ὅτι ἑώρακάς με πεπίστευκας; μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες)
  • მჴსნელი saving, rescuing > savior

And I Basiankartos [Gr. Pasikrátēs], the servant of Saint George, followed my master and I wrote down this his martyrdom truthfully and without changing anything, and blessed is he who will believe in Christ, the true God, and our savior, to whom the glory belongs, together with the Father and the Holy Spirit, forever and ever. Amen.

* * *

Sin. geo. 62, f. 38vb, lines 1-4

Sin. geo. 62, f. 38vb, lines 1-4

And finally, the scribe’s mini-colophon, written small, has one line in asomtavruli then one again in nusxuri:

ႫႭႫႨჄႱႤႬႤ Ⴜ(ႨႬႠႸ)Ⴄ Ⴖ(ႫႰႧ)ႨႱႠ

ⴜ(ⴋⴈⴃⴀ)ⴍ ⴂ(ⴈⴍⴐⴂ)ⴈ ⴃⴀ ⴋⴄ(ⴍ)ⴞ ⴂ(ⴍⴣⴄ)ⴗ(ⴀ)ⴅ ⴀ(ⴋⴡ)ⴌ

მომიჴსენე წინაშე ღმრთისა წმიდაო გიორგი და მეოხ გოჳეყავ ა(მჱ)ნ

  • მო-მ-ი-ჴსენ-ე impv 2sg O1 მოჴსენება to remember (cf. Lk 23:42 Ad მომიჴსენე მე, უფალო, რაჟამს მოხჳდოდი სუფევითა მით შენითა μνήσθητί μου ὅταν ἔλθῃς εἰς τὴν βασιλείαν σου [მოხჳდოდი (მო-ხ-უიდ-ოდ-ი) is pres conj 2sg მოსლვა])
  • მეოხი intercessor, helper
  • გოჳ-ე-ყავ aor imv 2sg O1pl ყოფა to be; to do (with the previous word, to intercede)

Remember me in God’s presence, Saint George, and intercede for us! Amen.

%d bloggers like this: