Archive for the ‘Gregory of Nyssa’ Tag

Old Georgian phrases and sentences 46 (Lot’s wife)   Leave a comment

Lot’s unnamed and ill-fated wife appears in Gen 19:26 and Lk 17:32. We can start with the latter verse, a simple injunction:

Lk 17:32 Ad მოიჴსენეთ ცოლისა ლოთისი.

  • მო-ი-ჴსენ-ე-თ aor impv 2pl მოჴსენება to remember. NB the gen obj.
  • ცოლი wife

And now the report of what happened to her as Lot’s family was fleeing Sodom:

Gen 19:26 Oshki და მიიხილა ცოლმან ლოთისმან მართლუკუნ და იქმნა იგი ძეგლ მარილის.

  • მი-ი-ხილ-ა aor 3sg მიხილვა to look
  • მართლუკუნ back, backwards
  • ძეგლი monument, sculpture
  • მარილი salt

The version of this verse in the Jerusalem Lectionary differs only a little:

და უკუ-მოიხილა ცოლმან ლოთისმან და იქმნა იგი ძეგლ მარილისა.

  • უკუ-მო-ი-ხილ-ა aor 3sg უკუ-მოხილვა to look back

I suppose Dylan’s “She’s an artist, she don’t look back” might be მხატვარი არს, არა უკუ-მოიხილავნ (iter pres, or perh. the aor iter უკუ-მოიხილის). The term მხატვარი painter (cf. ხატი picture, image, and ხატვა to paint, draw) occurs in Gregory of Nyssa’s De opificio hominis (თქუმული კაცისა შესაქმისათჳს) 5 (ed. Abuladze [Tbilisi, 1964], p. 149.24 and 150.4) for Greek γραφεύς and ζώγραφος.

The flight from Sodom, with Lot's wife turned into salt. Vindobonensis Palatinus 1191, f. 10v. 14th century. Source.

The flight from Sodom, with Lot’s wife turned into salt. Vindobonensis Palatinus 1191, f. 10v. 14th century. Source.

Old Georgian phrases and sentences 31   Leave a comment

Today’s text comes from Gregory of Nyssa’s De opificio hominis (CPG 3154), ch. 22; for this specific part, the Greek is in PG 44, col. 204, and the Georgian version in Ilia Abuladze, უძველესი რედაკციები ბასილი კესარიელის «ექუსთა დღეთაჲსა» და გრიგოლ ნოსელის თარგმანებისა «კაცისა აგებულებისათჳს» (Tbilisi, 1964), 195.13-20. Of manuscripts available online, the Greek will be found in BL Harley 5576 (images online here), this passage at f. 67r, beginning about halfway down in line 18. Note, too, that part of this passage from Gregory is quoted (without attribution) in Pseudo-Zonaras, Lexicon (cf. Dickey, Ancient Greek Scholarship, § 3.2.19), s.v. Γήϊνον, following the definition Ἀδὰμ ἑρμηνεύεται.

Below I’ll give the Greek and Georgian version together, but first let’s look at 1 Cor 15:47 in Greek and Georgian, since this verse is the background to Gregory’s discussion. The Greek in Nestle-Aland reads ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἐκ γῆς χοϊκός, ὁ δεύτερος ἄνθρωπος ἐξ οὐρανοῦ. (NB χοϊκός derived from ὁ χοῦς soil, dust.) There are two notable readings:

  • ἄνθρωπος πνευματικός in the famous P46, this part (f. 59r) in the Chester Beatty papyrus collection in Dublin: image here, line 7 from bottom)
  • ἄνθρωπος ὁ κύριος, the nomen sacrum marked to be read in the margin in Sinaiticus, f. 273v, col. b., line 8; image here (there are a number of other witnesses, too)

Now for the Georgian. The Epistles of Paul are known in two recensions, referred to as AB and CD, and for this verse each reflects one of the above Greek variants. (Vocabulary: მიწაჲ earth, ground; ზეცაჲ heaven)

AB პირველი იგი კაცი ქუეყანისაგან მიწისაჲ, ხოლო მეორჱ იგი კაცი ზეცით გამო სულიერი. (სულიერი reflects πνευματικός)

CD პირველი იგი კაცი ქუეყანისაგან მიწისაჲ, ხოლო მეორე იგი კაცი უფალი ზეცით. (უფალი reflects κύριος)

Now we turn to Gregory’s text. I mentioned the Harley Greek manuscript above, and I urge you to have a look at the handwriting there, especially those who are less experienced reading Greek manuscripts: you can compare it to the text that Migne gives, in comparison with which there are just two differences, namely Ἀδὰμ λέγεται (PG transp.) and ἐκ χοϊκῆς (PG ἐκ γῆς), with θεός and ἄνθρωπος (including derivatives) abbreviated.

BL Harley 5576, f. 67r: οἱ τῆς Ἑβραίων φωνῆς ἐπίστορες

BL Harley 5576, f. 67r: οἱ τῆς Ἑβραίων φωνῆς ἐπίστορες

Here are three sentences from Gregory’s work, given separately in Greek and in Georgian, with a few notes for Georgian vocabulary and grammar. In addition to the apparent omission in the second sentence, I would especially point out with regard to the translation, “they say” in Greek is “we heard” in the Georgian version, and the former’s “those who know the language of the Hebrews” is rather “the Pharisees, the Jews” in the latter. The verse from 1 Cor 15 is explicitly quoted in the Georgian version. More might be said, of course!

Ἡ μὲν οὖν εἰκὼν τοῦ θεοῦ, ἡ ἐν πάσῃ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει θεωρουμένη, τὸ τέλος ἔσχεν.

ხოლო ხატებაჲ იგი ღმრთისაჲ, ხილული ყოველსა შინა ბუნებასა კაცობრივსა, განსრულებულ არს,

  • ხატებაჲ similarity, likeness (cf. ხატი image)
  • ხილული seen, visible (for this word, S-F 1569b has “geöffnet (Augen), sehend”, but the mng. here [and elsewhere] is clearly like that of ხილვული “gesehen”, S-F 1569a)
  • ბუნებაჲ nature
  • კაცობრივი human (adj.)
  • განსრულებული completed, ended

Ὁ δὲ Ἀδὰμ οὔπω ἐγένετο· τὸ γὰρ γήϊνον πλάσμα κατά τινα ἐτυμολογικὴν ὀνομασίαν λέγεται Ἀδάμ, καθώς φασιν οἱ τῆς Ἑβραίων φωνῆς ἐπίστορες.

არამედ ადამი ჯერეთ არღა არს, რამეთუ ადამ გამოითარგმნების ქუეყანიერი, ვითარ-იგი გუესმა ფარისეველთა მათგან ჰურიათა,

[Geo. has nothing for τὸ … γήϊνον πλάσμα]

  • ჯერეთ still, yet
  • გამო-ი-თარგმნ-ებ-ი-ს 3sg pres. pass. გამოთარგმანება to translate (here seemingly for all of κατά τινα ἐτυμολογικὴν ὀνομασίαν λέγεται)
  • ქუეყანიერი earthy, from the earth (< ქუეყანაჲ earth, ground)
  • გუ-ე-სმ-ა 1pl aor სმენა to hear (conj. IV verb; see OGPS 13) (cf. Adishi Lk 4:23, 22:71; Jn 12:34 for ἠκούσαμεν)
  • ფარისეველი Pharisee
  • ჰურიაჲ Jew

Διὸ καὶ ὁ Ἀπόστολος διαφερόντως τὴν πάτριον τῶν Ἰσραηλιτῶν πεπαιδευμένος φωνήν, τὸν ἐκ γῆς ἄνθρωπον χοϊκὸν ὀνομάζει, οἱονεὶ μεταβαλὼν τὴν τοῦ Ἀδὰμ κλῆσιν εἰς τὴν Ἑλλάδα φωνήν.

და მოციქული, რამეთუ წურთილ იყო მოძღურებასა მას ჰურიაებრსა და მიწევნულ სიტყუასა მათსა ფრიად, ამისთჳს სახელ-სდვა კაცსა მას და თქუა: პირველი იგი კაცი ქუეყანისაგან მიწაჲ.

  • მოციქული apostle
  • წურთილი taught, instructed, experienced (participle adj. < წურთა to teach)
  • მოძღურებაჲ doctrine, teaching
  • ჰურიაებრი Jewish
  • მიწევნული knowing
  • სახელ-ს-დვ-ა 3s aor სახელის-დება to name (სახელი name + დება to lay, put). Cf. ხოლო მოგუნი ფედ სახელ სდებენ but the Magi call it “Ped” (Cave of Treasures § 27.20 [Kourcikidzé, La caverne des trésors. Version géorgienne (CSCO 527)]); სახელ-სდვა თჳსად he named them with his own name (Garitte, Narratio de rebus Armeniae (CSCO 132), p. 270).
%d bloggers like this: