Archive for the ‘relics’ Tag

Old Georgian phrases and sentences 63 (Lucian & the relics of Stephen Protomartyr)   Leave a comment

Today’s passage comes from a Georgian version of Lucian’s account of the finding (invention) of the bones of Stephen Protomartyr. It was published, with FT, by Nikolay Marr in PO 19 (cf. BHO 1087-1088 for Syriac [GT by Ryssel here], CPA, Armenian; BHG 1648x and foll.). The passage shows some ecclesiastical vocabulary, the indirect verb ძილი (to sleep), and a form of დება (here with the preverb შთა-), the Series II stem of which is დვ-.

At the beginning (p. 657), Lucian addresses his readers in humble language often seen in colophons and elsewhere. Marr’s edition includes a plate of the Iviron-Athos manuscript, which contains this part (in nusxuri):

from_iviron_plate_in_po19ლუკიანე საწყალობელი და უნარჩევესი ყოველთაჲ ოჳფლისა მიერ გიკითხავ (ed., p. 657)

  • საწყალობელი miserable, lamentable, woeful
  • უნარჩევესი worst, lowest
  • ოჳფლისა მიერ Cf. Rom 16:22 AB გიკითხავ თქუენ მე…უფლისა მიერ (ἀσπάζομαι ὑμᾶς ἐγὼ…ἐν κυρίῳ), and the beginning of Epiphanius, On Gems/De gemmis (from the Šatberd codex, ed. Gigineišvili and Giunašvili, at TITUS here), უფალსა ჩემსა, პატიოსანსა ძმასა და საქმის თანაზიარსა თევდორეს კეთილად მსახურსა ეპისკოპოსსა ეპიფანე ეპისკოპოსი უფლისა მიერ გიკითხავ (cf. Blake’s ed., p. 3, ET p. 99).
  • გ-ი-კითხავ pres 1sg O2 კითხვა to greet (also to ask)

I, the lamentable Lucian, the worst of all [people], greet you in the Lord.

And now our main sentence (p. 658):

მეძინა მე ვითარცა წინაჲთ ჩუეულებასა ჩემსა განშორებულსა მას სახლსა სანათლოჲსასა: სადა იგი დგა კიდობანი რომელსა იგი შთადვიან სამსახურებელი ეკლესიისაჲ

  • მ-ე-ძინ-ა aor 3sg O1 (indir. verb) ძილი to sleep
  • წინაჲთ earlier
  • ჩუეულებაჲ custom, usual activity
  • განშორებული distant, far
  • სახლი სანათლოჲსა house/place of light/baptism (სანათლოჲ light-, baptism-) (for “light” cf. φωτιστήριον; Arm. is մկրտատուն, with -տուն house)
  • დგ-ა aor 3sg დგომა to stand, be
  • კიდობანი box, basket, chest, coffer
  • შთა-დვ-ი-ან aor iter 3pl შთადება to put in
  • სამსახურებელი service-thing(s), vessel

I slept, as had been my prior custom, in the far baptistery, where the chest was in which they would put the church’s service vessels.

…je m’endormis, comme j’étais accoutumé auparavant, dans le baptistère éloigné, où se trouvait le coffre dans lequel on met les ustensiles d’église…

Advertisements

Queen Ketevan   Leave a comment

Today is the commemoration of Queen K’et’evan (1565-1624, დედოფალი ქეთევან), whose martyrdom is related by contemporary and near contemporary sources, Georgian and otherwise. The details of the events of her martyrdom are available in several other places (e.g. here, here, here, and here; see a fine, modern icon here), and I shall not recount them all here.  The story can be found in English, translated from a report of some Augustinian missionaries, at the end of Lang’s Live of the Georgian Saints (171-172), but there is also a poem on the queen by her son T’eimuraz, a play in German by Andreas Gryphius (1614-1664; Catharina von Georgien oder Bewähre Standhaftigkeit, 1657), a narrative in Georgian found in manuscript Tbilisi H-1370 — I don’t know whether there is an edition yet, but there apparently was not one at the time Tarchnishvili’s work was published in 1955 — and there are two shorter versions of the story from synaxarion manuscripts, both published in Abuladze and Gabidzashvili, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წიგნი IV სვინაქსარული რედაქციები (XI-XVIII სს.) (Monuments of Old Georgian Hagiographic Literature, vol. 4, Synaxarion Redactions, [11th-18th centuries]), (Tbilisi, 1968), 429-433. While a reading across all of these versions of Ketevan’s martyrdom would, no doubt, be an interesting exercise, here we turn our attention only to one short passage, the end of the shorter synaxarion reading just mentioned (432-433). This text was edited on the basis of four manuscripts (A-425, A-220, A-515, H-970) ranging in date from 1718-1742. (The longer story has a broader base of manuscripts.) Following a look at an icon and a list of a few more relevant resources I give the excerpted text below from Abuladze’s edition, an English translation, and a list of some of the vocabulary in the passage, which is especially replete with verbs, mostly with 3p agents (i.e. the torturers).

One icon of Queen K’et’evan was mentioned above, and there are many others. This one reads in asomtavruli (except the last letter of the first word, which is mxedruli), with the abbreviations resolved, Ⴜ(ႫႨႣ)Ⴀ Ⴃ(Ⴄ)Ⴃ(Ⴍ)Ⴔ(Ⴀ)ႪႨ Ⴕ(Ⴄ)Ⴇ(Ⴄ)Ⴅ(Ⴀ)Ⴌ Ⴜ(Ⴀ)Ⴋ(Ⴄ)Ⴁ(ႭჃ)ႪႨ (in mxedruli, წმიდა დედოფალი ქეთევან წამებული), “Holy Queen K’et’evan, martyr(ed).”

Bibliography
Avalishvili, Z. “Teimuraz I and His Poem ‘The Martyrdom of Queen Ketevan’.” Georgica 3 (1937): 17-42. [non vidi!]

Tamarati, M. L’église géorgienne des origines jusqu’à nos jours. Rome, 1910. Pp. 482-485. [Despite the age of the book, I can find no copy online.]

Tarchnišvili, M. Geschichte der kirchlichen georgischen Literatur. Studi e testi 185. Vatican City, 1955. P. 418.

Georgian text

და დაასხნეს ჴელნი ბილწთა მათ, განაშიშულეს, განურთხნეს ჴელნი, განბასრეს და მოიხუნეს განჴურვებულნი მარწუხნი, დააჴლიჩნეს (v.l. დახლიჩნეს) ძუძუნი და მერმე მკლავნი დაგლიჯნეს და ნაკუერცხალი აღგზნებული დააყარეს სისხლ-მწთოლვარესა ჴორცსა. და მერმე მოიღეს განჴურვებული სიავი და დახურეს თავსა მისსა [და] შეჰვედრა სული თჳსი ღმერთსა. მოვიდა ნათელი ბრწყინვალე და მოეფინა გუამსა ზედა წმიდისასა.

ხოლო იყვნეს მას ქალაქსა შინა მღდელნი ფრანგთანი ფურტუგეზელნი, მიიპარეს გუამი და წარიღეს ფურტუკს. და მერმე მოიღეს მარჯუენა ჴელი და თხემი თავისა და მიართუეს ძესა მისსა მეფესა თეიმურაზს ფრანგთა მათ.

Some vocabulary (in order of occurrence):

დასხმა to throw, lay, set, prepare
ბილწი impure, unclean, vile
განშიშეულბა to expose, bare
განრთხმა to stretch
განბასრება to deride
მოხუმა to take, bring
განჴურვებული burning hot
მარწუხი tongs, pincers
დაჴლეჩნა / დახლეჩა (not in Sarjveladze-Fähnrich, but cf. Rayfield et al., 611) to split, carve
ძუძუი breast
მკლავი arm
დაგლეჯა to break, tear, shred
ნაკუერცხალი ember(s)
[აღგზნება to ignite, light; for the participle Sarjveladze-Fähnrich 45 has only a form without -ნ-]
დაყრა to throw down, away; take away; leave
სისხლ-მწთოლვარეჲ dripping blood
ჴორცი flesh, body
სიავი kettle, bowl, basin
დახურვა to cover, close
შევედრება to commit, commend, entrust
მოფენა to spread out
მღდელი priest
ფრანგი Frank (i.e. Latin Christian)
მიპარვა to steal, take away
გუამი body
წარღება to take with, take away, loot
მარჯუენაჲ right, right hand
თხემი skull, cranium
მირთუმა to present, give

https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2a/Kneifzange_HH-Harburg.jpg

Pincers

English translation

This translation is merely a preliminary attempt, and corrections and suggestions by readers of Georgian are welcome!

Those vile people held her hands, exposed her, stretched her hands, and laughed at her. They took burning-hot pincers and split her breasts. They then tore at her arms and threw burning embers on her blood-dripping body. Then they brought a burning-hot bowl and covered her head [with it]. She commended her soul to God and a bright light came and spread over the saint’s body.

Now some Latin priests, Portuguese, were present in the city, and they stole her body and took it with them to Portugal. Later the Latins took the right hand and the top of her head [i.e. the cranium] and presented them to her son, King T’eimuraz.

%d bloggers like this: