Archive for the ‘Georgian Bible’ Tag

Old Georgian phrases and sentences 54 (Lk 4:23: Physician, heal thyself!)   1 comment

Below is Lk 4:23 in the Old Georgian Adishi version, divided into phrases. For comparison, I also give Greek, Syriac (Peshitta), and Armenian (Künzle). (Since the online display of Syriac is still so sketchy depending on a machine’s setup, I give the Syriac in transliteration.)

  1. καὶ εἶπεν πρὸς αὐτούς·
  2. āmar lhon Išoʿ
  3. Եւ ասէ ցնոսա·
  4. და თავადმან ჰრქუა მათ:
  • თავადი he himself
  1. πάντως ἐρεῖτέ μοι τὴν παραβολὴν ταύτην·
  2. kbar tēmrun li matlā hānā
  3. ապաքէն ասիցէ՞ք առ իս զառակս զայս·
  4. მრქუათ სამე იგავი ესე:
  • მ-რქუ-ა-თ aor conj 2pl O1 რქუმა to say
  • სამე well
  • იგავი proverb
  1. ἰατρέ, θεράπευσον σεαυτόν·
  2. āsyā assā napšāk
  3. բժիշկ. բժշկեա զանձն քո·
  4. მკურნალო, განიკურნე თავი შენი!
  • მკურნალი physician, healer
  • გან-ი-კურნ-ე aor impv 2sg განკურნება to heal
  • თავი head > self
  1. ὅσα ἠκούσαμεν γενόμενα εἰς τὴν Καφαρναοὺμ ποίησον καὶ ὧδε ἐν τῇ πατρίδι σου.
  2. w-kul da-šmaʿn da-ʿbadt ba-kparnaḥum ʿbed āp hārkā ba-mdi(n)tāk [Sinaiticus paraphrases: w-aylēn da-šmaʿton d-ʿebdet ba-kparnaḥām tēmrun li ʿbed āp hārkā ba-mdi(n)tāk]
  3. որչափ լուա́ք զոր արարեր ի կափառնաւում. արա եւ ա́ստ ի քում գաւառի։.
  4. რავდენი გუესმა საქმე კაფარნაომს, ქმენ აქაცა, მამულსა შენსა!
  • გუ-ე-სმ-ა aor 3sg O1pl (indir. vb) სმენა to hear
  • საქმე thing
  • ქმენ aor impv 2sg ქმნა to do
  • მამული homeland, place of origin (< მამაჲ father)
Advertisements

Old Georgian phrases and sentences 53 (Brood of vipers; with Armenian)   Leave a comment

As an unsavory address to one’s interlocutors, γεννήματα ἐχιδνῶν “brood of vipers”, which both John the Baptist and Jesus use, is one of the more memorable in the New Testament. (For Strack & Billerbeck on γεννήματα ἐχιδνῶν, see their Kommentar, vol. 1, p. 114.) Here are verses (Mt 3:7, Mt 12:34, Mt 23:33) where it occurs in Greek, Armenian (Künzle), and various Georgian versions with, as usual, vocabulary lists and grammatical notes. (A-89/A-844 is given in both asomtavruli and mxedruli.)

Mt 3:7

Ἰδὼν δὲ πολλοὺς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα αὐτοῦ εἶπεν αὐτοῖς· γεννήματα ἐχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς;

Եւ տեսեալ զբազումս ի սադուկեցւոցն եւ ի փարիսեցւոց եկեալս ի մկրտութիւնն նորա, ասէ ցնոսա· ծնունդք իժից, ո՞ ցոյց ձեզ փախչել ի բարկութենէն որ գալոցն է։.

  • [the order of “Pharisees and Sadducees” is flipped]
  • մկրտութիւն baptism
  • ծնունդ, ծննդեան, -դոց generation, offspring (also nativity, birth, as in ծնունդ Քրիստոսի = Xmas)
  • իժ, -ից viper
  • ցոյց aor 3sg ցուցանեմ, ցուցի to show, indicate, point out
  • փախչել inf of փախչիմ, -եայ to flee
  • բարկութիւն anger, wrath
  • գալոց (inf >) ptcp գամ, եկի to come (see Meillet, Altarm. Elementarbuch § 105e for this kind of ptcp)

3:7 Adishi

[და] ვითარცა იხილნა ფა[რ]ისეველნი და ს[ად]უკეველნი, მომავალნი ნათლის-ღებად მისგან, ჰრქუა მათ: ნაშობნო იქედნეთანო, ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან მომავალისა რისხვისა?

  • [Nothing for πολλούς. An apparent doublet: მერმისა…მომავალისა for μελλούσης.]
  • ი-ხილ-ნ-ა aor 3sg N ხილვა to see
  • მომავალი coming, to come (adj), future
  • ნათლის-ღებაჲ baptism (lit. receiving, taking [ღება] the light [ნათელი]; the active counterpart is ნათლის-ცემაჲ, giving the light > to baptize)
  • ნაშობი born, child
  • იქედნეჲ snake (< ἔχιδνα)
  • გ-ი-ჩუენ-ა aor 3sg O2 ჩუენება to show
  • სივლტოლაჲ running, flight (v.n.)
  • მერმეჲ following, next, future
  • რისხვაჲ wrath, anger

3:7 Athonite

და ვითარცა იხილნა მრავალნი ფარისეველნი და სადუკეველნი, მომავალნი ნათლის-ღებად მისგან, ჰრქუა მათ: ნაშობნო იქედნეთანო, ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან რისხვისა?

Mt 12:34

γεννήματα ἐχιδνῶν, πῶς δύνασθε ἀγαθὰ λαλεῖν πονηροὶ ὄντες; ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας τὸ στόμα λαλεῖ.

Ծնունդք իժից· զիա՞րդ կարիցէք բարիս խաւսել որ չարքդ էք· քանզի ի յաւելուածո́յ սրտի խաւսի բերան։.։.

  • զիա՞րդ how?
  • կարիցէք pres subj 2pl կարեմ, կարացի to be able
  • չար, -աց bad, wicked
  • խաւսի pres 3sg խաւսիմ, -եցայ to speak
  • յաւելուած, -ոց surplus, increase

12:34 (A-89/A-844)

ႬႠႸႭႡႬႭ ႨႵႤႣႬႤႧႠႬႭ ႥႤႰ ჄႤႪ ႢႤႼႨႴႤႡႨႱ ႩႤႧႨႪႨႱႠ ႱႨႲႷႭჃႠႣ Ⴐ~ ႧႵ~Ⴌ ႭჃႩႤႧႭჃႰႬႨ ႾႠႰႧ Ⴐ~ ႬႠႫႤႲႠႥႨႱႠႢႠႬ ႢႭჃႪႨႱႠ ႮႨႰႨ ႾႨႲႷჃႱ

ნაშობნო იქედნეთანო ვერ ჴელ-გეწიფების [კე]თილისა სიტყოჳად რ(ამეთოჳ) თქ(ოჳე)ნ ოჳკეთოჳრნი ხართ რ(ამეთოჳ) ნამეტავისაგან გოჳლისა პირი ხიტყჳს

  • ჴელ-გ-ე-წიფებ-ი-ს pres 3sg O2 (indir. vb) ჴელ-წიფება to be able
  • უკეთური bad, evil
  • ხ-არ-თ pres 2pl ყოფა to be
  • ნამეტავი excessive, extra
  • პირი mouth
  • ხ-ი-ტყუ-ი-ს pres 3sg სიტყუა to speak

12:34 Adishi

ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარ უძლოთ კეთილისა სიტყუად? რამეთუ თქუენ უკეთურნი ხართ, რამეთუ ნამეტავისაგან გულისა პირი იტყჳს.

  • უ-ძლ-ო-თ aor 2pl ძლება to be able
  • იტყჳს as above, only w/o ხ-

12:34 Athonite

ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარ ჴელ-გეწიფების კეთილისა სიტყუად, რამეთუ თქუენ უკეთურნი ხართ? რამეთუ ნამეტავისაგან გულისა პირი იტყჳნ.

  • as Adishi, except with the verb ჴელ-გეწიფების as in A-89/A-844

Mt 23:33

ὄφεις, γεννήματα ἐχιδνῶν, πῶς φύγητε ἀπὸ τῆς κρίσεως τῆς γεέννης;

Աւձք, ծնունդք իժից զիա՞րդ փախնուցուք ի դատաստանէ գեհենին։.

  • աւձ, -ից snake, serpent
  • փախնուցուք pres subj 2pl փախնում, -խեայ to flee
  • դատաստան, -աց judgement

23:33 (A-89/A-844)

ႫႠႧႠ ႧႵ~ႬႧႠჂ ႢႭჃႤႪႬႭ ႣႠ ႬႠႸႭႡႬႭ ႨႵႤႣႬႤႧႠႬႭ Ⴅ~ႰႫႤ ႢႠႬႾႤႰႬႤႧ ႱႠႸႿႤႪႱႠ ႢႤჀႤႬႨႠჂႱႠႱႠ

თქ(ოჳე)ნთაჲ გოჳელნო და ნაშობნო იქედნეთანო ვ(ითა)რმე განხერნეთ საშჯელსა გეჰენიაჲსასა

  • [თქ(ოჳე)ნთაჲ is a plus, as is the და between გოჳელნო and ნაშობნო]
  • გუელი snake
  • გან-ხ-ე-რ-ნ-ე-თ aor conj 2pl (form also aor) განრომა to survive, be saved
  • საშჯელი judgement

23:33 Adishi

გუელნო, ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარმე განერნეთ სასჯელსა გეჰენიაჲსასა?

  • განერნეთ as above, only w/o ხ-

23:33 Athonite
გუელნო და ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარმე განერნეთ საშჯელსა მას გეჰენიისასა?

  • [და is a plus, as in A-89/A-844]

Old Georgian phrases and sentences 42: Purim edition, Esther 7:7-10   Leave a comment

Since we are at Purim’s doorstep, here are a few verses from Esther in Old Georgian with vocabulary and some notes. The only version of the book accessible and known to me is that in the so-called Mcxeta Bible, more varied and more lately compiled than the Oshki/Jerusalem text and the old lectionaries. (An electronic edition of the Mxceta Bible is available at TITUS here.)

The book of Esther in the Greek Bible is known not only for having six parts that do not correspond to anything in the Masoretic text, but also for having two distinct versions, the “LXX” or “Old Greek” version and the “alpha text”. For some details, including edition history, see D.J.A. Clines, The Esther Scroll, chapters 6, 7, and the appendix, parts of which should be available for some people, at least, here. See also Swete, Introduction to the Old Testament in Greek, pp. 257-259, and T.M. Law, When God Spoke Greek, pp. 63-64. Hanhart’s Göttingen edition of Esther includes both texts, as do the Cambridge Septuagint and Lagarde, Librorum veteris testamenti canonicorum pars prior graece. The NETS English version of both texts is available here.

The passage we are concerned with is numbered 7:7-10 in (at least most) English Bibles and in the Georgian edition referred to above. The two Greek texts are numbered differently from each other in all of the editions I have looked at (and NETS), but they will be found in Hanhart’s ed. on pp. 183-185, in the Cambridge Septuagint here and here, and in Lagarde here. For a few more notes, see Field here. (If you’d like a visual aid for the biblical scene just before this one, see Ernest Normand’s here and Doré’s here. A 14th-century miniature from Vind. Pal. 1191 with Haman hanging is available through HMML’s Vivarium here, and Barry Moser’s rendering of Haman standing before the gallows is here.)

I had not read any of Esther in Georgian until recently and when comparing the Georgian text of the Mcxeta Bible with the two Greek versions I was struck by how much this Georgian version is an amalgamation of the two Greek texts: it follows neither absolutely. Before any conclusion about this can be reached, the entire book must be studied, of course, alongside the Greek texts and the thick apparatūs critici of the aforementioned editions, as well as the Armenian version. But for now, we can confirm that at least for this passage, the Georgian version was not based on a text cleanly and simply like either the LXX Esther or the alpha-text Esther, but it shows features of both. Indeed, a color-coded edition — one much simpler than that recently executed for Faulkner’s Sound and the Fury; see also here and here — would show how apparently amalgamated this Georgian translation is.

Here, accompanied by some notes for vocabulary and grammar, is the text from TITUS, but with two places that seem to need correction in verse 7: ახლდნა > ახლდა and ევედრებთდა > ევედრებოდა.

7 და ზე ახლდა სმისაგან, განვიდა მტილად. ხოლო ამანს შეეშინა და შეუვრდა ფერჴთა დედოფლისათა. და დავარდა ცხედარსა მისსა ზედა. და ევედრებოდა დედოფალსა, რამეთუ ჰხედვიდა თავსა თჳსსა ბოროტსა შინა.

ზე up | ახლდ-ა aor 3sg ახლდომა to jump up | სმაჲ drinking, getting drunk | გან-ვიდ-ა aor 3sg განსლვა to go out, go forth | მტილი garden | შე-ე-შინ-ა aor 3sg (indir. vb) შეშინება to be afraid | შე-უ-ვრდ-ა aor 3sg შევრდომა to fall down | და-ვარდ-ა aor 3sg დავრდომა to fall down | ცხედარი bed | ე-ვედრებ-ოდ-ა impf 3sg ვედრება to ask, beg, implore | ჰ-ხედვ-ი-დ-ა impf 3sg ხედვა to see

8 ხოლო მეფემან მოაქცია მიერ მტილით სასმურადვე და იხილა ამან ცხედარსა ზედა დავრდომილი და ევედრებოდა დედოფალსა. ჰრქუა მეფემან: ვერ კმა-გეყოა შენ შეცოდება მეფისა, არამედ ცოლსაცა ჩემსა ჰმძლავრებ ჩემ წინაშე სახლსა შინა ჩემსა? ამანს რაჲ ესმა ესე; ჰრცხვენა პირსა წინაშე

მო-ა-ქცი-ა aor 3sg მოქცევა to (re)turn | სასმური drinking-place | ი-ხილ-ა aor 3sg ხილვა to see | დავრდომილი ptcp დავრდომა to fall down | კმა-გ-ე-ყო-ა aor 3sg O2 (+ interr ptcl) კმა-ყოფა to be enough for, satisfy | შეცოდება to sin against | ჰ-მძლავრებ pres 2sg მძლავრება to use force, violence with | ესმა aor 3sg (indir. vb) სმენა to hear | ჰ-რცხვენ-ა aor 3sg O3 რცხჳნება to shame | პირი face (here, the king’s); apparently reading Greek διετράπη τῷ προσώπῳ as “he was confounded at (his) face”

9 და თქუა ბუგათან, ერთმან მონათგანმან მისმან, საჭურისმან: აჰა, ძელი ეზოსა შინა მისსა, რომელი მომზადა ამან ერგასის წყრთა, რამეთუ მოეკვეთა იგი, რათა აღაგოს მარდოქე, რომელი იტყოდა მეფისათჳს კეთილსა. და თქუა მეფემან: დამოჰკიდეთ იგი მას!

საჭურისი eunuch | ძელი tree | ეზოჲ court, yard, house | მო-მზად-ა aor 3sg მომზადება to prepare | ერგასისი fifty | წყრთაჲ cubit | მო-ე-კვეთ-ა aor 3sg მოკვეთა to cut off, sever | აღ-ა-გ-ო-ს aor conj 3sg აღგება to put up (The word usually means to make, create; prepare; or load. It apparently corresponds to ἵνα κρεμάσῃ, but this is not the regular word for hanging. Cf. the following vocabulary word.) | დამო-ჰ-კიდ-ე-თ aor imv 2pl O3 დამოკიდება to hang (tr.)

10 და მოაბეს ამან მასვე ძელსა, რომელიცა მზა-ეყო მარდოქესთჳს. და* მიაქცია ღმერთმან ზრახვა მისი მისავე და სახლსა ზედა მისსა. და წარიჴადა** მეფემან ბეჭედი თჳსი ჴელისაგან მისისა და დაბეჭდეს ყოველსა საცხორებელსა ამანისასა. და მაშინ დასცხრა მეფე გულისწყრომისა მისისაგან

*On the following sentence, see the note below.

**For წარიჴადა მეფემან ბეჭედი თჳსი ჴელისაგან მისისა, cf. Gen 41:42.

მო-ა-ბ-ეს aor 3pl მობმა to fasten, bind on | მზა-ე-ყო aor 3sg მზა-ყოფა to prepare | მი-ა-ქცი-ა aor 3sg მიქცევა to turn back | ზრახვა sight, thought, intention | წარ-ი-ჴად-ა aor 3sg წარჴდა to pull off | ბეჭედი (signet-)ring | და-ბეჭდ-ე-ს aor 3pl დაბეჭდვა to seal | საცხორებელი possession(s) | და-ს-ცხრ-ა aor 3sg დაცხრომა to relax, let o.s. go | გულისწყრომაჲ anger

Note. Concerning the explanatory sentence და მიაქცია ღმერთმან ზრახვა მისი მისავე და სახლსა ზედა მისსა in verse 10, as far as I can tell, there is nothing in any Greek (or Armenian) witness to correspond to it. We might translate it, “And God returned his intention upon him and his household,” the pronominal references, I think, being for Haman, that is, God brought Haman’s plan to pass on himself and his own family. The language is familiar from at least a few other places:

Gen 8:11 JerLect
და მიაქცია მისავე ტრედმან მან
καὶ ἀνέστρεψεν πρὸς αὐτὸν ἡ περιστερὰ

1 Kg 13:6 Mcx
მოიქცა ჴელი მეფისა მისავე
ἐπέστρεψεν τὴν χεῖρα τοῦ βασιλέως πρὸς αὐτόν

2 Kg 1:5 Mcx
მიიქცეს მოციქულნი იგი მისავე
ἐπεστράφησαν οἱ ἄγγελοι πρὸς αὐτόν

Est 10:8
ღმერთმან მიაქცია ბოროტი მისი მისავე
God returned his evil to him (≈ nothing exactly in Greek Esther here)

Old Georgian phrases and sentences 20   Leave a comment

Jonah 1:5-6 (ed. Blake and Brière, PO 29, text findable online at TITUS here [biblical books listed in the frame on the right])

5 καὶ ἐφοβήθησαν οἱ ναυτικοὶ καὶ ἀνεβόων ἕκαστος πρὸς τὸν θεὸν αὐτῶν καὶ ἐκβολὴν ἐποιήσαντο τῶν σκευῶν τῶν ἐν τῷ πλοίῳ εἰς τὴν θάλασσαν τοῦ κουφισθῆναι ἀπ᾽ αὐτῶν· Ιωνας δὲ κατέβη εἰς τὴν κοίλην τοῦ πλοίου καὶ ἐκάθευδεν καὶ ἔρρεγχεν.

5   და შეეშინა მენავეთა მათ,

და ღაღადებდა კაცად-კაცადი ღმრთისა მიმართ თჳსისა,

და გარდაღურიდეს ჭურჭელსა ნავით ზღუად, რაჲთა აღუმცირონ მათ <გან>,

ხოლო იონა შთავიდა უბესა მის ნავისასა, და ეძინა, და ხურინვიდა.

Vocabulary

  • შეშინება to be afraid (indirect verb)
  • მენავეჲ sailor
  • ღაღადება to cry out
  • კაცად-კაცადი each one
  • გარდაღურა to throw out, away
  • ჭურჭელი vessel, possession, thing, ware
  • ნავი boat, ship
  • ზღუაჲ sea
  • აღმცირება to lighten
  • შთასლვა to go down
  • უბეჲ inside part (cf. Aramaic ʕubbā [and Arabic ʕubb?])
  • ს-ძინავს (aor. ეძინა, as here; n.act. is ძილი!) to sleep (indirect verb)
  • ხურინვა to snore

6 καὶ προσῆλθεν πρὸς αὐτὸν ὁ πρωρεὺς καὶ εἶπεν αὐτῷ Τί σὺ ῥέγχεις; ἀνάστα καὶ ἐπικαλοῦ τὸν θεόν σου, ὅπως διασώσῃ ὁ θεὸς ἡμᾶς καὶ μὴ ἀπολώμεθα.

6 <და> მოუჴდა <მას> ნავის-მხერვალი იგი

და ჰრქუა მას; რაჲსა ხურინავ შენ,

აღდეგ და ხადოდე ღმერთსა შენსა,

გჳჴსნნეს ხოლო თუ ღმერთმან, და არა წარვწყმდეთ.

Vocabulary

  • მოჴდომა to come to (not to be confused with მოჴდა to take away, &c.)
  • ნავის-მხერვალი helmsman
  • აღდგომა to get up
  • ხადა to call
  • ჴსნა to save (გჳ-ჴსნ-ნეს aor. conj. 3s with 1p d.o.)
  • ხოლო თუ = ὅπως (and note the placement)
  • წარწყმედა to perish
%d bloggers like this: