Archive for the ‘Armenian vocabulary’ Tag

Procopius’ pre-martyrdom prayer (Armenian)   Leave a comment

Commemorated on July 8 is the saint Procopius (BHG 1576-1582; BHO 1002-1003). As an exercise for students of Armenian, here is the prayer he is made to utter just before he is decapitated. (Rough English translation at the end.) It contains many imperative forms (addressed to God) and several participles. Most of the vocabulary is fairly common, but I have been liberal in those I have included in the notes below. The text is available from an Armenian synaxarion in PO 21: 688-689. (Stylistically, note the placement of the imperatives: partly at the end of each main clause, partly at the beginning.)

Եւ յորժամ տանէին ի տեղին տարածեաց զձերս իւր յերկինս եւ ասէ. Տէր Աստուած իմ արարիչ երկնի եւ երկրի, հայր Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, լո՛ւր աղաչանաց իմոց եւ կատարեա՛ զխնդրուածս իմ։

  • տանէին impf 3pl տանիմ, տարայ to carry away, lead away, bring
  • տարածեաց aor 3sg տարածեմ, տարածեցի to spread, stretch out
  • արարիչ creator
  • լո՛ւր impv 2sg լսեմ, լուայ to hear
  • աղաչանք prayer (pl. tantum)
  • կատարեա՛ impv 2sg կատարեմ, -եցի to accomplish, fulfill
  • խնդրուածք, -ծաց/-ծոց prayer, request (pl. tantum)

Պահեա՛ զքաղաքս զայս եւ սրբեա՛ ի կռապաշտութենէ,

  • պահեմ, -եցի to preserve, keep, watch over
  • սրբեմ, -եցի to sanctify, purify
  • կռապաշտութիւն idolatry

յիշեա եւ զամենայն ժողովուրդս քո եւ սրբեա՛ ի կռապաշտութենէ,

  • յիշեմ, -եցի to bear in mind, remember
  • ժողուորդ, -վդեան, -վրդոց people, assembly

եւ բժշկեա՛ զամենայն հիւանդութիւնս նոցա։

  • բժշկեմ, -եցի to cure
  • հիւանդութիւն illness, infirmity

Նեղելոց անդորրիչ լե՛ր,

  • նեղելոց ptcp gen.pl նեղիմ, -եցայ to be afflicted, troubled
  • անդորրիչ quieting, calming, comforting
  • լե՛ր impv 2sg լինիմ, եղէ to be

որբոց եւ այրեաց օգնական,

  • որբ, -ոց orphan
  • այրի, -րեաց widow
  • օգնական aid(ing), help(er)

եւ որոց ի բանդին այցելու,

  • բանդ/տ, -ից prison
  • այցելու, ,-ուի, -աց visitor

զնաւակոծեալս ի ծովու խաղաղութեամբ հասո՛ ի նաւահանգիստն,

  • նաւակոծեալս ptcp acc.pl. նաւակոցիմ to suffer shipwreck
  • խաղաղութիւն peace
  • հասո՛ impv 2sg հասուցանեմ, հասուցի to cause to reach, bring to (caus. of հասանեմ, հասի to arrive at, reach, the impv 2sg of which is հա՛ս)
  • նաւահանգիստ port, haven

ճանապարհորդաց ուղեկից, փախուցելոց ի բռնաւորաց ապաւէն,

  • ճանապարհորդ traveler, wayfarer
  • ուղեկից fellow traveler
  • փախուցանեմ, -եցի to put to flight, cause to flee
  • բռնաւոր violent; usurper, tyrant
  • ապաւէն, -ւինի, -նաց asylum, refuge

զիտանգեալսն ի ծառայութենէ ազատեա՛,

  • վտանգիմ, -եցայ to be in danger, peril, etc.
  • ծառայութիւն slavery, captivity
  • ազատեմ, -եցի to free, liberate, save

զդեւս ի մարդկանէ հալածեա՛,

  • մարդիկ, gen.sg. մարդկան humanity, the human race, people
  • հալծեմ, -եցի to expel, cast out, persecute, chase

զգլորեալսն կանգնեա՛,

  • գլորիմ, -եցայ to sink, fall
  • կանգնեմ, -եցի to raise, lift up, re-establish

զմոլորեալսն դարձո՛,

  • մոլորիմ, -եցայ to wander, go astray, err
  • դարձո՛ impv 2sg դարձուցանեմ, -ուցի to return, restore, bring back

մեղաւորաց թողութիւն շնորհեա՛,

  • մեղաւոր sinful, sinner
  • թողութիւն forgiveness, release
  • շնորհեմ, -եցի to give, grant, forgive

զսատանայական խորհուրդս խափանեա՛,

  • խորհուրդ, -ոց thought, intention
  • խափանեմ, -եցի to hinder, impede, intercept

բա՛ց զարքայութիւնդ քո ամենայն հաւատացելոց քոց,

  • բա՛ց open
  • հաւատամ, -տացի to believe

եւ որոց յանուն իմ եկեղեցի շինեն կամ յոսկերաց իմոց մասն առնուցուն, կամ զիշատակս իմ կատարեն,

  • շինեն, -եցի to found, built, construct
  • ոսկր, -աց bone
  • մասն, -սին, -սանց part, piece, relic
  • առնուցուն pres subj 3pl առնում, առի to take
  • յիշատակ, -աց commemoration, remembrance

պարգեւեա՛ նոցա զքո անբաւ ողորմութիւնդ,

  • պարգեւեմ, -եցի to give, present with
  • անբաւ, -ից infinite, innumerable
  • ողորմութիւն pity, mercy

եւ մի՛ եկեսցէ ի վերայ նոցա սատանայական փորձութիւնք,

  • եկեսցէ aor subj 3sg գամ, եկի to come
  • փորձութիւն temptation

եւ մի՛ բռնութիւնք ի թշնամեաց եւ յիշխանաց,

  • բռնութիւն violence, tyranny, assault
  • թշնամի, -նւոյ, -մեաց enemy, foe
  • իշխան, -աց sovereign, magistrate, ruler, governor

եւ ընկա՛լ զհոգիս իմ խաղաղութեամբ։

  • ընկա՛լ impv 2sg ընդունիմ, ընկալայ to receive

An English translation:

And as they were bringing him to the place [of his martyrdom], he spread his hands to heaven and said: Lord, my God, creator of heaven and earth, father of our Lord Jesus Christ, hear and fulfill my request. Watch over this city and cleanse it of idolatry. Remember, too, all your people: cleanse [them] of idolatry and cure every infirmity. Be a comforter to the afflicted, a helper to orphans and widows, a visitor to those in prison. Bring those who have suffered shipwreck on the sea to the haven in peace. [Be] a fellow traveler to wayfarers, a refuge to those put to flight by the violent. Free those in peril in slavery. Cast out demons from humanity. Raise up the fallen. Bring back those who are astray. Grant forgiveness to sinners. Impede satanic intentions. Open your kingdom to all who believe in you, those who will build a church in my name, take up the relics of my bones, or celebrate my commemoration. Grant them your infinite mercy. Do not let satanic temptation come upon them, nor violence from foes or magistrates. And receive my spirit in peace.

Advertisements

From the Armenian synaxarion, Feb 9: Victorinus and companions in Corinth, with English translation   Leave a comment

The martyrdom story of Victorinus, Victor, Nicephorus, Claudius, Diodore, Serapion, and Papias (cf. BHO 1245 for Syriac, see here; for Greek here, on Jan 31), set in the time of Decius, offers students of Armenian — at least those with a strong stomach — a worthwhile opportunity for reading practice and vocabulary learning, especially for terms for body parts. Below is the Armenian text from PO 21: 13-14, vocabulary, and my English translation.

Զսրբոյն Բիքտորինոսի հանին զաջոյ ակն, եւ ի մամուլս ջախջախեցին զմարմինն, եւ սրով հատին զամենայն մատունսն ոտիցն եւ ձեռացն։

  • հանին pres 3pl հանեմ, հանի to remove, pull out
  • աջ, -ոյ, -ու right
  • ակն, ական eye
  • մամուլ, մամլոց press
  • ջախջախեցին aor 3pl ջախջախեմ, -եցի to crush
  • սուր, սրոց sword
  • հատին aor 3pl հատանեմ, հատի to cut (off)
  • մատն, մատին, մատանց finger, toe
  • ոտն, ոտին, ոտից foot
  • ձեռն, ձեռին, ձեռաց hand

Եւ զսուրբն Վիքտորոս կապեցին ի չորս ցիցս զձեռս եւ զոտս, եւ հատին զլեզուն, եւ քերանօք քերթեցին զամենայն մարմինն։

  • կապեցին aor 3pl կապեմ, -եցի to bind, tie
  • ցից, ցցոյ stake, post
  • լեզու, -ի/-ոյ, -աց tongue
  • քերանք (act of) scratching, scraping
  • քերթեցին aor 3pl քերթեմ, -եցի to flay, peel off

Եւ զսուրբն Նիկիփորոս պնդեցին ի մեքենայս մինչեվ հոսեաց արիւնն ի քթացն եւ ի բերանոյն եւ յականջացն, եւ ապա կախեցին զհերացն յարմաւենի ծառ։

  • պնդեցին aor 3pl պնդեմ, -եցի to strain, tighten
  • մեքենայ, -ից machine, device
  • հոսեաց aor 3sg հոսեմ, -եցի to flow, gush, stream
  • արիւն, արեանց blood
  • քիթ, քթաց nose
  • բերան, -ոց mouth
  • ականջք, -աց ears (plurale tantum; a single ear is ունկն, ունկան)
  • կախեցին aor 3pl կախեմ, -եցի to hang, suspend
  • հեր, -աց hair
  • արմաւենի palm tree
  • ծառ, -ոց tree

Եւ զսուրբն Կղաւդիոս խիստ տանջեցին, եւ կախեցին գլխիվայր, եւ աղբ ծխեցին յերեսն. եւ արկին ի հոտոտելիսն քացախ խիստ, եւ ապա կտրեցին զձեռսն եւ զոտսն։

  • խիստ harshly, cruelly, severely
  • տանջեցին aor 3pl տանջեմ, -եցի to torture
  • գլխիվայր head downwards, upside down (< գլուխ, գլխոց head)
  • աղբ, -ոց, -ից excrement, dung
  • ծխեցին aor 3pl ծխեմ, -եցի to smoke
  • երեսք, երեսաց (plurale tantum) face
  • արկին aor 3pl արկանեմ, արկի to cast, throw
  • հոտոտելիք, -լեաց (plurale tantum) nose
  • քացախ, -ոյ vinegar, acid
  • կտրեցին aor 3pl կտրեմ, -եցի to cut (off)

Եւ զսուրբն Դիոդորոս յետ բազում չարչարանաց հրով այրեցին։

  • չարչարանք, -նաց (plurale tantum) suffering, torment, torture, pain
  • հուր, հրոյ fire
  • այրեցին aor 3pl այրեմ, -եցի to burn

Եւ զսուրբն Սրապիոն սրով գլխատեցին։

  • գլխատեցին aor 3pl գլխատեմ, -եցի to behead, decapitate (< գլուխ, գլխոց head)

Եւ զսուրբն Պապիաս բեւեռեցին ի փայտի, եւ կապեալ վիմաւ ընկեցին ի ծովն։

  • բեւեռեցին aor 3pl բեւեռեմ, -եցի to nail (< բեւեռ, -ի, -աց nail)
  • փայտ, -ից wood, tree
  • կապեալ ptcp կապեմ, -եցի to bind, tie
  • վէմ, վիմաց stone, rock
  • ընկեցին aor 3pl ընկենում, ըկեցի to throw, cast
  • ծով, -ուց sea

Եւ այնպէս կատարեցան ի Քրիստոս։

  • կատարեցան aor m/p 3pl կատարեմ, -եցի to finish, end, complete; m/p to die

English’d:

They plucked out Saint Victorinus’ right eye, crushed his body in a press, and cut off all his fingers and toes with the sword. They bound Saint Victor to four stakes with his hands and feet, cut out his tongue, and lacerated his whole body. They pressed Saint Nicephorus in a machine until the blood gushed from his nose, mouth, and ears, and then they hung him from a palm tree. They harshly tortured Saint Claudius, hung him upside down, burned excrement in his face, poured vinegar down his nose, and then they cut off his hands and feet. Saint Diodore, after much suffering, they burned with fire. They beheaded Saint Serapion with the sword. They nailed Saint Papias to a piece of wood and they threw him, bound with a stone, into the sea. And thus they died in Christ.

From the Armenian synaxarion, Feb 6: Abraham of Arbel and King Leo II   Leave a comment

Here again from the synaxarion are some short passages especially suitable for students of the language. I’ve included some vocabulary and grammatical notes. A French translation is in the PO volume, and we can expect an English translation of the Armenian synaxarion for the month of February before too long from Edward G. Mathews, Jr. (see a few comments on the first volume here).

Abraham of Arbel

PO 19: 148 (cf. BHO 12; perh. also 13?)

Զայս երանելի եպիսկոպոսս տարան կապանօք առաջի մոգպետին Ադելփոռայ, եւ հրամայէր նմա երկիր պագանել արեգականն եւ հրոյ եւ զոհս մատուցանել։

  • տարան aor 3pl տանիմ, տարայ to carry away, lead, bring
  • կապանք bonds, handcuffs, irons
  • մոգպետ chief magus
  • հրամայէր impf 3sg հրամայեմ, -եցի to command
  • երկիր պագանել to kiss the earth > to prostrate o.s. in worship (with the thing worshiped in the genitive)
  • արեգակն, արեգական sun
  • հուր, հրոյ fire
  • զոհ, -ից sacrifice, victim, host
  • մատուցանել inf մատուցանեմ, -եցի to present, offer

Եւ նորա բացեալ զբերան իւր յերկար բանիւք ի սուրբ գրոց յանդիմանէր զսնոտի հաւատս Սաբիւռոսի.

  • բացեալ ptcp բանամ, բացի to open
  • երկար, -աց long
  • գիր, գրոց writing, scripture
  • յանդիմանէր impf 3sg յանդիմանեմ, -եցի to reprimand, reproach, rebuke sharply
  • սնոտի, -տւոյ, -տեաց useless, worthless
  • հաւատ, -ոյ, -ք, -տոց faith, belief, religion

անարգեաց եւ զմոգպետն Ադելփորա, եւ զունայն օրինադրութիւնն։ Եւ հրամայեաց հատանել զգլուխ նորա ի քաղաքին Թելոմ։

  • անարգեաց aor 3sg անարգեմ, -եցի to disparage, despise, find fault with
  • ունայն, -ից empty, void, useless
  • օրինադրութիւն law, decree, institution
  • հրամայեաց aor 3sg հրամայեմ, -եցի to command
  • հատանել inf հատանեմ, հատի to cut (off)

Եւ յորժամ տարան ի տեղին, հարցանէր դահիճն. Դառնա՞ս ի հաւատս մեր եթէ մեռանիս։

  • հարցանէր impf 3sg հարցանեմ, հարցի to ask, interrogate, question
  • դահիճ, դահճաց hangman, executioner, torturer
  • դառնաս pres 2sg դառնամ, դարձայ to turn, be converted
  • մեռանիս pres 2sg մեռանիմ, մեռայ to die

Եւ նա ասէ. Ոչ ուրանամ զճշմարտութիւնն, եւ ոչ դառնամ ի պիղծ դաւանութիւնդ ձեր.

  • ուրանամ, -ացայ to deny, disown, disavow
  • պիղծ, պղծոց impure, filthy, foul, detestable
  • դաւանութիւն (confession of) faith, belief

հաւատամ ի Հայր եւ յՈրդի եւ յամենասուրբ Հոգի, ի միասնական սուրբ Երրորդութիւնն։

  • հաւատամ, -ացի to believe
  • միասնական consubstantial, united
  • Երրորդութիւն Trinity

Եւ մինչդեռ խոստովանութիւնն ի բերանն էր՝ հատին զգլուխ նորա Փետրուարի Զ։

  • խոստովանութիւն confession, declaration
  • հատին aor 3pl հատանեմ, հատի to cut (off)

King Leo II (on whom see here)

PO 19: 150

Յայսմ աւուր հանգեաւ ի Քրիստոս Լեւոն թագաւոր երկրորդ՝ որդի արքային Հեթմոյ։

  • հանգեաւ aor m/p 3sg հանգչիմ, հանգեայ to go to rest, die
  • NB the two words for king: թագաւոր and արքայ

Սա էր բարեպաշտ յոյժ եւ առաքինի, հեզ, երկայնամիտ, պարկեշտ, ժուժկալ, եւ ողորմածութեամբ առաւելեալ քան զամենեսին։

  • բարեպաշտ pious, religious
  • առաքինի, -նւոյ, -նեաց valiant, courageous
  • հեզ mild, meek, gentle (as in Mt 5:5, 11:29, 21:5)
  • երկայնամիտ, -մտաց patient
  • պարկեշտ, -ից moderate, temperate; pure
  • ժուժկալ, -ից/-աց patient; abstinent, sober, temperate; chaste
  • ողորմածութիւն mercy, compassion, charity, goodness
  • առաւելեալ ptcp առաւելում, -ելայ to abound
  • ամենեսին acc of ամենեքին everybody

Շինեաց եւ հիւրանոցս եւ հիւանդանոցս, նորոգեաց զվանորայս եւ հաստատեաց ի նոսա դպրոցս. եւ աստուածահաճոյ վարուք փոխեցաւ առ Աստուած։

  • շինեաց aor 3sg շինեմ, -եցի to found, build, construct
  • հիւրանոց hospice, guest lodging (հիւր, -ոց/-ից guest, visitor, stranger)
  • հիւանդանոց hospital (հիւանդ, -աց sick)
  • նորոգեաց aor 3sg նորոգեմ, -եցի to repair, restore
  • վանորայք monasteries, convents
  • հաստատեաց aor 3sg հաստատեմ, -եցի to restore; to institute, found, create
  • դպրոց, -աց school
  • աստուածահաճոյ god-pleasing
  • փոխեցաւ aor m/p 3sg փոխեմ, -եցի to change, remove, transfer (m/p to go, depart, die)

Daniel the Stylite in the Armenian Synaxarion (K’ałoc’ 3)   1 comment

This selection, on Daniel the Stylite, from today’s date in the Armenian synaxarion (PO 18: 22, where a French translation will also be found) includes some vocabulary for anatomy and terms associated with asceticism. This brief description paints quite a picture of the man, which was probably the point.

Յայսմ աւուր յշատակ է Դանիէլի սիւնակեցւուն յԱնապլոս, մերձ ի Կոստանդինուպօլիս։

  • սիւնակեաց, -եցաց stylite (< սիւն, սեանց column)

Այսմ երանելի ծերունիս Դանիէլ յառաւել եւ յերկարաձիգ ամաց ճգնութենէն եւ յանձկութենէ խցին յորուն, ծունկքն տկարացեալ ի կուրծսն կցէին եւ ոլոքն ի բարձսն, եւ իբրեւ զկոճղ անկեալ դնէր։

  • ծերունի old man
  • առաւել excessive
  • երկարաձիգ long, long-lasting
  • ճգնութիւն asceticism, penitence, labor, effort, combat, danger
  • անձկութիւն narrowness, pressure, trouble
  • խուց, խցից cell
  • բնակէր 3sg impf բնակեմ, -եցի to inhabit
  • ծունկ, ծնկաց knee
  • տկարացեալ aor ptcp տկարանամ, տկարացի to become weak (on verbs in -անամ, cf. Meillet, Altarm. Elementarbuch § 113)
  • կուրծք, կրծից chest
  • կցէին 3pl impf (m/p) կցեմ, կցեցի to join, unite
  • ոլոք, -աց shin
  • բարձ, -ից thigh (and several other meanings)
  • կոճղ, -ղաց trunk, block (also fetters, shackles, torture)
  • անկեալ aor ptcp անկանիմ to fall: “decayed, ruined, impaired, etc.”
  • դնէր 3sg impf (m/p) դնեմ to put, place

Եւ էին հերք գլխոյն երկոտասան հիւսակս բաժանեալ, երկուց կանգնոց երկայնութեամբ, եւ մօրուսն յերկուս մասունս երեք կանգնոց։

  • հերք hair
  • երկոտասան twelve
  • հիւսակ, -աց tress, braid
  • բաժանեալ pres ptcp բաժանեմ, -եցի to divide
  • երկու two
  • կանգուն, -գնոց cubit
  • երկայնութիւն length (երկանեմ, -եցի to lengthen, stretch)
  • մօրուք, -րուաց beard
  • մասն, -սին, -սանց part, bit, portion (Meillet, Altarm. Elementarbuch § 58)

Եւ բարւոք ճգնութեամբ ի խորին ծերութիւն հասեալ հանգեաւ ի Քրիստոս։

  • բարւոք good
  • խոր, -ոց deep, profound (here with ի, deeply, profoundly)
  • ծերութիւն old age
  • հասեալ aor ptcp հասանեմ, հասի to arrive at, reach, obtain
  • հանգեաւ 3sg aor m/p հանգչիմ, հանգեայ to rest, take repose, die
%d bloggers like this: