Archive for the ‘Armenian Bible’ Tag

Old Georgian phrases and sentences 53 (Brood of vipers; with Armenian)   Leave a comment

As an unsavory address to one’s interlocutors, γεννήματα ἐχιδνῶν “brood of vipers”, which both John the Baptist and Jesus use, is one of the more memorable in the New Testament. (For Strack & Billerbeck on γεννήματα ἐχιδνῶν, see their Kommentar, vol. 1, p. 114.) Here are verses (Mt 3:7, Mt 12:34, Mt 23:33) where it occurs in Greek, Armenian (Künzle), and various Georgian versions with, as usual, vocabulary lists and grammatical notes. (A-89/A-844 is given in both asomtavruli and mxedruli.)

Mt 3:7

Ἰδὼν δὲ πολλοὺς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα αὐτοῦ εἶπεν αὐτοῖς· γεννήματα ἐχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς;

Եւ տեսեալ զբազումս ի սադուկեցւոցն եւ ի փարիսեցւոց եկեալս ի մկրտութիւնն նորա, ասէ ցնոսա· ծնունդք իժից, ո՞ ցոյց ձեզ փախչել ի բարկութենէն որ գալոցն է։.

  • [the order of “Pharisees and Sadducees” is flipped]
  • մկրտութիւն baptism
  • ծնունդ, ծննդեան, -դոց generation, offspring (also nativity, birth, as in ծնունդ Քրիստոսի = Xmas)
  • իժ, -ից viper
  • ցոյց aor 3sg ցուցանեմ, ցուցի to show, indicate, point out
  • փախչել inf of փախչիմ, -եայ to flee
  • բարկութիւն anger, wrath
  • գալոց (inf >) ptcp գամ, եկի to come (see Meillet, Altarm. Elementarbuch § 105e for this kind of ptcp)

3:7 Adishi

[და] ვითარცა იხილნა ფა[რ]ისეველნი და ს[ად]უკეველნი, მომავალნი ნათლის-ღებად მისგან, ჰრქუა მათ: ნაშობნო იქედნეთანო, ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან მომავალისა რისხვისა?

  • [Nothing for πολλούς. An apparent doublet: მერმისა…მომავალისა for μελλούσης.]
  • ი-ხილ-ნ-ა aor 3sg N ხილვა to see
  • მომავალი coming, to come (adj), future
  • ნათლის-ღებაჲ baptism (lit. receiving, taking [ღება] the light [ნათელი]; the active counterpart is ნათლის-ცემაჲ, giving the light > to baptize)
  • ნაშობი born, child
  • იქედნეჲ snake (< ἔχιδνα)
  • გ-ი-ჩუენ-ა aor 3sg O2 ჩუენება to show
  • სივლტოლაჲ running, flight (v.n.)
  • მერმეჲ following, next, future
  • რისხვაჲ wrath, anger

3:7 Athonite

და ვითარცა იხილნა მრავალნი ფარისეველნი და სადუკეველნი, მომავალნი ნათლის-ღებად მისგან, ჰრქუა მათ: ნაშობნო იქედნეთანო, ვინ გიჩუენა თქუენ სივლტოლაჲ მერმისა მისგან რისხვისა?

Mt 12:34

γεννήματα ἐχιδνῶν, πῶς δύνασθε ἀγαθὰ λαλεῖν πονηροὶ ὄντες; ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας τὸ στόμα λαλεῖ.

Ծնունդք իժից· զիա՞րդ կարիցէք բարիս խաւսել որ չարքդ էք· քանզի ի յաւելուածո́յ սրտի խաւսի բերան։.։.

  • զիա՞րդ how?
  • կարիցէք pres subj 2pl կարեմ, կարացի to be able
  • չար, -աց bad, wicked
  • խաւսի pres 3sg խաւսիմ, -եցայ to speak
  • յաւելուած, -ոց surplus, increase

12:34 (A-89/A-844)

ႬႠႸႭႡႬႭ ႨႵႤႣႬႤႧႠႬႭ ႥႤႰ ჄႤႪ ႢႤႼႨႴႤႡႨႱ ႩႤႧႨႪႨႱႠ ႱႨႲႷႭჃႠႣ Ⴐ~ ႧႵ~Ⴌ ႭჃႩႤႧႭჃႰႬႨ ႾႠႰႧ Ⴐ~ ႬႠႫႤႲႠႥႨႱႠႢႠႬ ႢႭჃႪႨႱႠ ႮႨႰႨ ႾႨႲႷჃႱ

ნაშობნო იქედნეთანო ვერ ჴელ-გეწიფების [კე]თილისა სიტყოჳად რ(ამეთოჳ) თქ(ოჳე)ნ ოჳკეთოჳრნი ხართ რ(ამეთოჳ) ნამეტავისაგან გოჳლისა პირი ხიტყჳს

  • ჴელ-გ-ე-წიფებ-ი-ს pres 3sg O2 (indir. vb) ჴელ-წიფება to be able
  • უკეთური bad, evil
  • ხ-არ-თ pres 2pl ყოფა to be
  • ნამეტავი excessive, extra
  • პირი mouth
  • ხ-ი-ტყუ-ი-ს pres 3sg სიტყუა to speak

12:34 Adishi

ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარ უძლოთ კეთილისა სიტყუად? რამეთუ თქუენ უკეთურნი ხართ, რამეთუ ნამეტავისაგან გულისა პირი იტყჳს.

  • უ-ძლ-ო-თ aor 2pl ძლება to be able
  • იტყჳს as above, only w/o ხ-

12:34 Athonite

ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარ ჴელ-გეწიფების კეთილისა სიტყუად, რამეთუ თქუენ უკეთურნი ხართ? რამეთუ ნამეტავისაგან გულისა პირი იტყჳნ.

  • as Adishi, except with the verb ჴელ-გეწიფების as in A-89/A-844

Mt 23:33

ὄφεις, γεννήματα ἐχιδνῶν, πῶς φύγητε ἀπὸ τῆς κρίσεως τῆς γεέννης;

Աւձք, ծնունդք իժից զիա՞րդ փախնուցուք ի դատաստանէ գեհենին։.

  • աւձ, -ից snake, serpent
  • փախնուցուք pres subj 2pl փախնում, -խեայ to flee
  • դատաստան, -աց judgement

23:33 (A-89/A-844)

ႫႠႧႠ ႧႵ~ႬႧႠჂ ႢႭჃႤႪႬႭ ႣႠ ႬႠႸႭႡႬႭ ႨႵႤႣႬႤႧႠႬႭ Ⴅ~ႰႫႤ ႢႠႬႾႤႰႬႤႧ ႱႠႸႿႤႪႱႠ ႢႤჀႤႬႨႠჂႱႠႱႠ

თქ(ოჳე)ნთაჲ გოჳელნო და ნაშობნო იქედნეთანო ვ(ითა)რმე განხერნეთ საშჯელსა გეჰენიაჲსასა

  • [თქ(ოჳე)ნთაჲ is a plus, as is the და between გოჳელნო and ნაშობნო]
  • გუელი snake
  • გან-ხ-ე-რ-ნ-ე-თ aor conj 2pl (form also aor) განრომა to survive, be saved
  • საშჯელი judgement

23:33 Adishi

გუელნო, ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარმე განერნეთ სასჯელსა გეჰენიაჲსასა?

  • განერნეთ as above, only w/o ხ-

23:33 Athonite
გუელნო და ნაშობნო იქედნეთანო, ვითარმე განერნეთ საშჯელსა მას გეჰენიისასა?

  • [და is a plus, as in A-89/A-844]
Advertisements

Some digitized Armenian manuscripts   Leave a comment

Readers of this blog are well aware of how the availability, greater or lesser, of digital images of manuscripts continues to make the study of manuscripts a much more likely possibility for students, scholars, and other readers. Thankfully, more and more libraries that are free to do so have made some or all of their own manuscripts freely available. Some recent searching led to these below for Armenian, and I thought others might appreciate having them listed together in one place. This is certainly not a complete list! If you know of others, please give a link in the comments.

Baltimore

From the Walters Art Museum:

Beirut

Near East School of Theology no. 869 (I think): at the WDL here (NB the ms and the metadata do not correspond)

Berlin

Chicago

University of Chicago, Goodspeed collection (see here)

(Lviv)

Gospels copied in Lviv, 1198/9 (Lemberg Gospels), images available here. Some basic info here.

Paris

  • BnF Arm. 65 (hymnbook) here
  • BnF Arm 291 (Ps.-Callisthenes, Hist. Alexander) here

Tübingen

Ma XIII 93 (Michael the Great, et varia) here

Washington, DC

LOC, Verin Noravank Gospels, 1487 at the WDL here

Old Georgian phrases and sentences 18   Leave a comment

Again with the prophets, this time Isaiah. Here is part of the confrontation between the messenger of Sennacherib and the representatives of the people of Judea, where they tell him to speak to them in Aramaic, not in “Judean” in the hearing of the rest of the people (Isa 36:11). The Georgian version (Oški/Jerusalem, ed. Blake and Brière) is notable for having “in Persian” immediately before “in Aramaic”, and also for specifically mentioning the name/title Rab-šāqēh; the former characteristic is unique, as far as I know, and the latter agrees with the Syriac (and Hebrew) text, over against the Greek and Armenian (see below). This Georgian version does, however, have the extended question at the end of the verse, in agreement with the Greek and Armenian. What about სპარს-ებრ (spars-ebr, “in Persian”)? At the risk of seeming harebrained: One wonders if a wandering eye or ear of some Georgian scribe who had before him an Armenian version somehow inadvertently turned the combination of պարսպաւս (parspaws, “the wall”) and the ending -րէն (of ասորերէն and հրէարէն) into Պարսկերէն (Parskerēn, “in Persian”), which would be სპარს-ებრ in Georgian! The possibility may be present, but it is remote; I can, however, come up with no more likely explanation for now.

Here’s the text, with the phrases separated into lines for easy reading.

Isaiah 36:11 (Oški/Jerusalem)

და ჰრქუეს ჰრაფსაკს ელიაკიმ და სომნა და იოაქ˙

ეტყოდე მონათა შენთა სპარს-ებრ ასურ-ებრ.

რამეთუ მესმის ჩუენ.

და ნუ მეტყჳ ჩუენ ჰურია-ებრ˙

და რაჲ სარგებელ არს შენდა სიტყუაჲ ეგე ჰურია-ებრი ყურთა მიმართ ამის ერისათა.

რომელნი ესე წარმოსხდომილ არიან ზღუდეთა ზედა:

Vocabulary

  • ჰრქუეს aor 3p რქუმა to say
  • ეტყოდე pres imv 2s სიტყუა to speak
  • მონაჲ servant
  • სპარს-ებრ in Persian
  • ასურ-ებრ in Aramaic
  • მესმის pres 3s + 1(p) IO სმენა to hear (INV, i.e. “we hear”)
  • მეტყჳ aor iter 2s + 1p IO სიტყუა to speak
  • ჰურია-ებრ in Judean, Jewish (for ჰურიაჲ and its derivatives, cf. Armenian հրեայ, on which see Hübschmann, Armenische Gramm., 309)
  • სარგებელი use, advantage
  • ჰურია-ებრი Judean, Jewish
  • ყური ear
  • ერი people
  • წარმოსხდომილი sitting (cf. წარმოჯდომილი in Sardshweladse-Fähnrich, 1503; both სხდომა and ჯდომა mean “to sit”)
  • ზღუდეჲ wall

For those who are interested, here is the LT in Blake and Brière of the Georgian text:

Et dixerunt ad Hrap’sak Eliakim et Somna et Ioak’: Loquere servis tuis persice, hoc est syriace, quia audimus nos; et noli loqui nobis iudaice; et quid prodest tibi loqui verbum istud iudaicum ad aures huius populi, qui foris sedent super muris?

The words supplied for clarity they put in italics (as in the 1769 edition, but not that of 1611, of the King James Version and its successors). The “hoc est” following “persice” probably goes too far. It’s hard to imagine that Georgian hearers and readers would have heard სპარსებრ ასურებრ and simply equated the two as different names for the same language.

And finally, for convenience, here are the other texts for this verse that were mentioned above.

Hebrew

וַיֹּ֣אמֶר אֶלְיָקִים֩ וְשֶׁבְנָ֨א וְיֹואָ֜ח אֶל־רַב־שָׁקֵ֗ה דַּבֶּר־נָ֤א אֶל־עֲבָדֶ֨יךָ֙ אֲרָמִ֔ית כִּ֥י שֹׁמְעִ֖ים אֲנָ֑חְנוּ וְאַל־תְּדַבֵּ֤ר אֵלֵ֨ינוּ֙ יְהוּדִ֔ית בְּאָזְנֵ֣י הָעָ֔ם אֲשֶׁ֖ר עַל־הַחֹומָֽה׃

Greek

καὶ εἶπεν πρὸς αὐτὸν Ελιακιμ καὶ Σομνας καὶ Ιωαχ Λάλησον πρὸς τοὺς παῖδάς σου Συριστί, ἀκούομεν γὰρ ἡμεῖς, καὶ μὴ λάλει πρὸς ἡμᾶς Ιουδαϊστί· καὶ ἵνα τί λαλεῖς εἰς τὰ ὦτα τῶν ἀνθρώπων τῶν ἐπὶ τῷ τείχει;

Syriac

ܘܐܡܪ ܐܠܝܩܝܡ ܘܫܒܢܐ ܘܝܘܐܚ ܠܪܒ ܫ̈ܩܐ܂ ܡܠܠ ܥܡ ܥܒ̈ܕܝܟ ܐܪܡܐܝܬ ܡܛܠ ܕܫܡܿܥܝܢܢ܂ ܘܠܐ ܬܡܠܠ ܥܡܢ ܝܗܘܕܐܝܬ ܩܕܡ ܥܡܐ ܕܩܝܿܡܝܢ ܥܠ ܫܘܪܐ܂

w-emar elyāqim w-šebnā w-yoʔāḥ l-rab šāqē. mallel ʕam ʕabdā(y)k ārāmāʔit meṭol d-šāmʕinan. w-lā tmallel ʕamman ihudāʔit qdām ʕammā d-qāymin ʕal šurā.

Armenian

Եւ ասէ ցնա եղիակիմ, եւ սովմնաս, եւ յովաք. խօսեա́ց ընդ ծառայս քո ասորերէն՝ զի լսեմք, եւ մի́ խօսիր ընդ մեզ հրէարէն. եւ ընդէ՞ր խօսիս յականջս մարդկանս որ անկեալ կան զպարսպաւս։

%d bloggers like this: