Archive for the ‘animals’ Tag

Old Georgian phrases and sentences 41   1 comment

The memorable line below is quoted in Sarjveladze & Fähnrich, Altgeorgisch-Deutsches Wörterbuch (Brill, 2005), 1452, s.v. ციდამტკაველი “Affe” (cf. Rayfield, 1570b), from the manuscript A-199 2r, 14-17b (saints’ lives, 12th/13th cent.). The context is not indicated, but in any case the theme is along the lines of the shoulder angel; the English expression “monkey on your back” may also come to mind. In addition to providing an example of the irregular verb სხდომა “to sit”, here with a second-person object marker (O2), we have an anatomical vocabulary item, “shoulder”, and the animal-word ციდამტკაველი, which in later Georgian also occurs, not surprisingly, several times in Sulxan-Saba Orbeliani’s, Kilila da Damana.

კაცო, სიძჳრისა ეშმაკი, ვითარცა ციდამტკაველი გიზის მჴართა ზედა

  • სიძჳრეჲ malice; miserliness
  • ეშმაკი demon, devil
  • ციდამტკაველი monkey
  • გ-ი-ზი-ს pres 3sg O2 სხდომა to sit (irreg.; see Fähnrich, Die georg. Spr., pp. 275-276)
  • მჴარი shoulder

Man! The malicious demon sits there like a monkey on your shoulders!

Mensch, der Teufel des Bösen sitzt dir wie ein Affe auf den Schultern. (S-F)

Antony and the death of Paul the Solitary (from the Armenian synaxarion)   Leave a comment

Mainly for students of Armenian, here are two paragraphs from the commemoration of Paul the Solitary (of Thebes; cf. BHO 909-916) in the Armenian Synaxarion for Trē 23/Dec. 1, PO 16: 154-155. As before, I give the text, some glosses and grammatical notes, and Bayan’s French translation.

Եւ յարուցեալ ընթանայր արար ըստ նմանութեան թռչնոյ. եհաս մինչեւ ի տեղին եւ մտեալ յայրն՝ տեսանէ զսուրբն Պօղոս կանգնեալ ի վերայ ծնկացն եւ զձեռս տարածեալ յերկինս։

  • յարուցեալ aor ptcp յարուցանեմ, -ցի to raise
  • ընթանայր impf 3sg ըթանամ, -ացաց to run
  • արար aor 3sg առնեմ to make, do
  • նմանութիւն similarity, likeness
  • թռչուն, -չնոց bird
  • եհաս aor 3sg հասանեմ, -հասի to arrive at, reach
  • մտեալ aor ptcp մտանեմ, մտի, մուտ to enter
  • այր, -ից cave (dist. from այր man!)
  • տեսանէ pres 3sg տեսանեմ, տեսի to see
  • կանգնեալ pres ptcp կանգնեմ, -եցի to raise
  • ծունկք (also ծունգք) knee (plurale tantum)
  • տարածեալ pres ptcp տարածեմ, -եցի to spread, stretch out

Il se releva, se mit à courir précipitamment comme un oiseau, arriva jusqu’à l’endroit, pénétra dans la grotte et aperçut saint Paul dressé sur ses genoux, les bras levés vers le ciel.

Եւ կարծեցեալ եթէ կենդանի եւս իցէ, ուրախ եղեւ յոյժ, եւ կացեալ մերձ՝ ծանեաւ եթէ հանգուցեալ է. պատեաց զնա պատմուճանաւն, եւ եդ առաջի ըստ կարգի քրիստոնէից՝ սաղմոսիւք եւ օրհնութեամբ։

  • կարծեցեալ aor ptcp կարծեմ, -եցի to think, believe
  • կենդանի alive
  • եւս still
  • իցէ pres subj 3sg եմ to be
  • ուրախ joyful, cheerful
  • եղեւ aor 3sg եղանիմ to become
  • յոյժ very much, a lot
  • կացեալ aor ptcp կամ, կացի to stand, remain, continue
  • մերձ near
  • ծանեաւ aor 3sg ճանաչեմ, ծանեայ to know (NB! cf. Meillet, Altarm. Elementarbuch § 111)
  • հանգուցեալ reposed, dead (aor ptcp հանգուցանեմ to leave to rest, to put, to finish, to bury)
  • է pres 3sg եմ to be
  • պատեաց aor 3sg պատեմ, -եցի to surround, enclose, gird (wrap up)
  • պատմուճան, -աց garment
  • եդ aor 3sg դնեմ, եդի to put place
  • կարգ, -աց order, rank, arrangement
  • սաղմոս, -աց ψαλμός
  • օրհնութիւն blessing, doxology, hymn

Il le crut encore en vie et en ressentit une grande joie; mais lorsqu’il s’en fut approché, il reconnut qu’il était décédé. Il l’ensevelit avec le vêtement et l’étendit devant lui, selon la coutume des chrétiens, avec psalmodies et bénédictions.

Եւ տրտմէր յոյժ զի ոչ ունէր ընդ ինքեան բրիչ որով հատեալ զերկիր՝ թաղեսցէ զնա. եւ տարակուսեալ յանձն իւր ասէր. Մեռայց եւ ես մերձ մարմնոյս Պօղոսի։

  • տրտմէր impf 3sg տրտնիմ, -եցայ to be grieved, afflicted
  • ունէր impf 3sg ունիմ, կալայ (NB!) to have, hold
  • ինքեան G/D/L sg ինքն self
  • բրիչ, -աց hoe, pickaxe, mattock, etc.
  • հատեալ հատանեմ, հատի to cut (> dig)
  • թաղեսցէ aor subj 3sg թաղեմ, -եցի to bury
  • տարակուսեալ pres ptcp (աա- is a typo in the PO text) տարակուսիմ, -սեցայ to have doubts, hesitate
  • անձն, ձին, ձանց person, self
  • ասէր impf 3sg ասեմ, ասացի to say
  • Մեռայց aor m/p subj 1sg մեռանիմ, -այ to die
  • մարմին, -մնոց body

Et il s’attristait beaucoup de ne pas avoir une bêche sous la main, pour creuser le sol et l’inhumer, et se trouvant dans l’embarras, il dit: «Je veux mourir, moi aussi, près du corps de Paul.»

Եւ մինչեռ զայս խորհէր՝ եկեալ երկու առիւծք յանապատէն, եւ մերձ երթեալ՝ լիզուին զոտս ծառային Աստուծոյ, եւ ողբային որպէս բանաւորք։

  • խորհէր impf 3sg խորհիմ, -եցայ to think
  • եկեալ aor ptcp գամ, եկի to come
  • առիւծ, -ոյ/ու, -ոց/ուց lion (for a lion in another Armenian passage from the synaxarion, see here)
  • անապատ, -ից, -աց desert
  • երթեալ pres ptcp երթամ, չոգայ (NB!) to go, walk
  • լիզուին impf 3pl լիզում/լիզանեմ/լիզեմ, լիզի to lick
  • ոտն foot
  • ծառայ, -ից servant, slave, subject
  • ողբային impf 3pl ողբամ, -ացի/ացայ to mourn, lament
  • բանաւոր intelligent, rational (λογικός)

Pendant qu’il faisait ces réflexions, deux lions arrivèrent du désert, s’approchèrent, léchèrent les pieds du serviteur de Dieu, et gémirent comme s’ils étaient doués d’intelligence.

Ասէ ցնոսա Անդոն. Վասն որոյ եկեալ էք զհրամայեալսն ձեզ կատարեցէք։

  • Ասէ pres 3sg ասեմ, ասացի to say
  • էք pres 2pl եմ to be
  • հրամայեալ pres ptcp հրամայեմ, -եցի to command
  • կատարեցէք aor imv 2pl կատարեմ, -եցի to accomplish, fulfill, perform

Antoine leur dit: «Pourquoi êtes-vous venus? Faites ce qui vous a été ordonné.»

Եւ սկսան ոտիւքն փորել զերկիր, եւ բրեցին ըստ բաւականի թաղմանն, եւ երթեալ առ Անտոնիոս՝ խնդրէին վարձս ըստ վաստակոցն, խոնարհեցուցեալ զգլուխս իւրեանց զի օրհնեսցին ի նմանէ։

  • սկսան aor 3pl սկսանիմ/նում, սկսայ to begin
  • փորել inf փորեմ, -եցի to dig
  • բրեցին aor 3sg բրեմ, բրեցի to dig (cf. բրիչ above)
  • բաւական sufficient (ըստ բաւականի tolerably, passably, sufficiently)
  • թաղումն burial
  • խնդրէին impf 3pl խնդրեմ, -եցի to seek for, ask, demand, claim
  • վարձ, -ուց payment, recompense
  • վաստակ, -ոց work, labor, trouble
  • խոնարհեցուցեալ pres ptcp խոնարհեցուցանեմ, -ուցի to lower (խոնարհ low)
  • օրհնեսցին aor m/p subj 3pl օրհնեմ, -եցի to bless (cf. օրհնութիւն above)

Alors ils se mirent à gratter le sol avec les pieds et creusèrent assez pour l’inhumation, puis, venant à Antoine, ils lui demandèrent la rétribution de leur travail, baissant la tête pour être bénis pour lui.

Եւ Անտոնի զձեռս յերկինս համբարձեալ ասէ. Տէր Աստուած՝ որ եւ տերեւ մի ի ծառոյ ոչ անկանի առանց գիտութեան քո եւ հրամանի, տո՛ւր սոցա զպէտս իւրեանց։

  • համբարձեալ aor ptcp համբառնամ, համբարձի (NB!) to raise
  • տերեւ, -ոց leaf
  • ծառ, -ոց tree
  • անկանի pres 3sg անկանիմ, անկայ to fall
  • գիտութիւն knowledge (գիտեմ, -ացի to know)
  • հրաման, -աց command
  • տո՛ւր aor imv 2sg տամ, ետու to give
  • պէտք, պիտոյից needs (plurale tantum)

Antoine éleva ses bras vers le ciel et dit: «Seigneur Dieu, toi, sans la connaissance et la permission de qui aucune feuille ne tombe de l’arbre, donne à ces lions ce dont ils ont besoin.»

Եւ ձեռամբ նշանակեաց նոցա գնալ դարձեալ յանապատն. եւ գնացին։

  • նշանակ, -աց sign, signal (cf. նիշ and նշան, Georgian ნიში and ნიშანი, Middle Persian nīšān, Aramaic nīšā and nīšānā)
  • գնալ inf գնամ, գնացի to go
  • դարձեալ back, again (with գնալ to return)
  • գնացին aor 3pl գնամ

Et il leur fit signe de la main de retourner de nouveau au désert; et ils s’en allèrent.

Old Georgian phrases and sentences 36 (Bas. Hex., on dogs and speechlessness)   1 comment

I stumbled upon the sentence below in Sarjveladze and Fähnrich’s Altgeorgisch-Deutsches Wörterbuch, 1213a. (I’m told that it’s National Dog Week. If so, this is a fitting sentence to read!) It comes from Basil’s Hexaemeron, homily 9.

The Greek (ed. Giet, SC 26, 2d ed., Hom. 9.4.43) is as follows:

Λόγου μὲν ἄμοιρος ὁ κύων, ἰσοδυναμοῦσαν δὲ ὅμως τῷ λόγῳ αἴσθησιν ἔχει.

And the Georgian text (ed. Abuladze, 129.28-29) is:

ძაღლი უსიტუელ არს, არამედ აქუს მას გრძნობაჲ, რომელი შეეტყუების ძალსა სიტყჳსასა.

Vocabulary

  • ძაღლი dog
  • უსიტყუელი without speech, unable to speak
  • აქუს to have (see previously in OGPS here and here)
  • გრძნობაჲ sense, feeling
  • შე-ე-ტყუებ-ი-ს 3sg pres შეტყუება to correspond to
  • ძალი power, force
  • სიტყუაჲ speech, language, words

Sarjveladze and Fähnrich translate, “Der Hund ist nicht fähig zu sprechen, doch er besitzt Gefühl, das der Kraft des Wortes entspricht.” In English we might say,

A dog is without the capacity to speak, but it has a faculty of perception that corresponds to the power of speech.

More saints and friendly animals   Leave a comment

Some months ago I shared some excerpts from the Armenian synaxarion, including parts from the story of Mammas, with whom animals are said to have acted quite tamely. From my recent reading in the Gǝʕǝz synaxarion, here are some passages from two more saints’ stories, one an autochthonous Ethiopian saint, the other Greek, both commemorated on Taḫśaś 12, that illustrate the interaction of saints and animals. The first saint is Samuʔel of Waldǝbba, of the 14th/15th century (BHO 1039; see D. Nosnitsin in Enc. Aeth. IV 516-518), and the second is Anicetus (and companions, BHG 1542-1544), whose martyrdom is set during the persecution of Diocletian. The first text is available in PO 15: 737-741, from which I give two sections, along with my English translation:

§ 5 ወእምህየ ፡ ሖረ ፡ ገዳመ ፡ ወነበረ ፡ ፵መዓልተ ፡ ወ፵ሌሊተ ፡ እንዘ ፡ ኢይጥዕም ፡ ምንተኒ ፡ ወይመጽኡ ፡ ኀቤሁ ፡ አናብስት ፡ ወአናምርት ፡ ወኵሉ ፡ አራዊት ፡ ግሩማን ፡ ይሰግዱ ፡ ሎቱ ፡ ወይልሕሱ ፡ ፀበለ ፡ እገሪሁ ።

§ 9 ወአናብስትሰ ፡ ይትረአዩ ፡ ውስተ ፡ በዓቱ ፡ ከመ ፡ አባግዕ ፡ ቦ ፡ አመ ፡ ይሰፍር ፡ አካሎሙ ፡ ወቦ ፡ አመ ፡ ይበጥሕ ፡ ቍስሎሙ ፡ ወያወፅእ ፡ እምኔሆሙ ፡ ሦከ ።

§ 5 From there he went to the desert and stayed for forty days and forty nights, eating nothing. Lions, leopards, and dreadful beasts were coming to him, bowing down to him and licking the dust of his feet.

§ 9 Lions would appear in his cave like sheep: sometimes he would measure their body, sometimes he would make an incision in their wound and extract the thorn.

The Anicetus story is available in PO 15: 742-746, and here is the relevant section:

§ 2 ወዝንቱሰ ፡ አንቂጦስ ፡ ሰማዕት ፡ ሶበ ፡ ርእየ ፡ መዓብልተ ፡ ኵነኔ ፡ ዘአግበሮሙ ፡ ንጉሥ ፡ ቅድሜሁ ፡ ያፍርሆሙ ፡ ለምእመናን ፡ ተንሥአ ፡ ቅዱስ ፡ እማእከሎሙ ፡ በጥቡዕ ፡ ልብ ፡ ወተዛለፎ ፡ ለንጉሥ ። ወሰሚዖ ፡ ንጉሥ ፡ ዲዮቅልትያኖስ ፡ አዘዘ ፡ ይእስርዎ ፡ ወያዕርግዎ ፡ ውስተ ፡ ቲያጥሮን ፡ ወይስድዱ ፡ ላዕሌሁ ፡ አንበሳ ፡ ጸዋገ ። ወበጺሖ ፡ አንበሳ ፡ ኀቤሁ ፡ ሰፍሐ ፡ የማናየ ፡ እዴሁ ፡ ወመዝመዘ ፡ ገጾ ፡ ወመላትሒሁ ፡ ለቅዱስ ፡ አንቂጦስ ።

§ 2 Now this Saint Anicetus, the martyr, when he saw the instruments of torture which the emperor had had brought before him to frighten the faithful, he stood up among them with a steadfast heart and rebuked the emperor. Emperor Diocletian having heard this, he commanded [the soldiers] to bind him and lead him up to the theater and to set a fierce lion upon him, but when the lion had reached him, it stretched out its right paw and rubbed Anicetus’ face and cheeks.

Across all the traditions of hagiography there are many more stories of the tameness of animals effected and made manifest in the presence of a saint. Some of the types are likewise known outside of hagiographic literature, such as that of removing a thorn from a lion’s paw (Androcles). Hagiographic tales that show an overturning of the expected fierceness of beasts also take their cue from the story of Daniel and the lions’ den (Daniel 6), and perhaps also from the look to a time of the lack of raving violence among animals and of no more enmity between people and animals (Isaiah 11:6-8). At least some of these have been studied in isolated languages (esp. Latin hagiography), but the phenomenon deserves a cross-lingual presentation and investigation.

%d bloggers like this: